Жыр алыбы Жамбылдың шәкірті және өнерін жалғастырушы
Қазақстан тарихы · 9-сынып
ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның музыка, бейнелеу және қолданбалы өнері
Бұл кіріктірілген сабақта ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан мәдениетінің маңызды қырлары — музыка, бейнелеу және қолданбалы өнер — біртұтас тарихи құбылыс ретінде қарастырылады. Тақырыпты ашуда пәнаралық байланыс, сұрақ-жауап, әңгіме-дәріс және мектеп мұражайына сырттай саяхат әдістері пайдаланылады.
Мақсат 1
Музыка, бейнелеу және қолданбалы өнерді сипаттау арқылы тақырып мазмұнын ашу.
Мақсат 2
Білім деңгейін көтеру, ойлау және талдау дағдыларын дамыту.
Мақсат 3
Қазақ халқының мәдениетіне сүйіспеншілік пен құрмет сезімін орнықтыру.
Сабақтың құрылымы
-
1
Ұйымдастыру
Сабақ жоспарымен таныстыру, жұмыс ырғағын қалыптастыру.
-
2
Үй тапсырмасын тексеру
Хронологиялық диктант арқылы негізгі даталарды бекіту.
-
3
Жаңа тақырып
Музыка пәнінің мұғалімі Мукушева Ж. С. және сурет пәнінің мұғалімі Қарашолақов Б. А көмегімен кіріктірілген түсіндіру; мектеп мұражайына сырттай саяхат.
-
4
Бекіту
Сұрақ-жауап, қорытындылау тапсырмалары.
-
5
Үй тапсырмасы
Нұсқау беру, жұмыс форматын нақтылау.
-
6
Қорытынды
Негізгі ойларды жүйелеу, сабақ мақсатына қайта оралу.
Үй тапсырмасын тексеру: хронологиялық диктант
Оқушылар төмендегі оқиғаларды дұрыс даталармен сәйкестендіреді. Бұл бөлім тарихи уақытты бағдарлау және себеп-салдар байланысын көру дағдыларын күшейтеді.
Бағалау өлшемі
- 5 — қате жоқ немесе 1 қате
- 4 — 2 қате
- 3 — 3–5 қате
Тапсырма (оқиғалар)
- 1. Чехословак корпусының бүлігі
- 2. ІІ Николай және отбасы мүшелерінің атылуы
- 3. Орынборда Азамат соғысының алғашқы ошағының пайда болуы
- 4. Орынборды атаман Дутовтың басып алуы
- 5. Ә. Жангелдин экспедициясының Ақтөбе майданына қару-жарақ, дәрі-дәрмек жеткізуі
- 6. Қазақ жерін басқару жөніндегі Революциялық комитеттің (Қазревком) құрылуы
- 7. Орынборда “Қырғыз (Қазақ) АКСР-ын құру туралы” Декреттің жариялануы
- 8. Қызылордада Қазақ АКСР Кеңестерінің V съезінің өтуі
- 9. Қазақстандағы Азамат соғысы жылдары
Тексеру (дұрыс жауаптар)
- 1918 ж. 25 маусым — Чехословак корпусының бүлігі
- 1918 ж. 16 шілде — ІІ Николай және отбасы мүшелері атылды
- 1917 ж. қараша — Орынборда Азамат соғысының алғашқы ошағы пайда болды
- 1918 ж. шілде — Орынборды атаман Дутов басып алды
- 1917 ж. тамыз–қараша — Ә. Жангелдин экспедициясы Ақтөбе майданына қару-жарақ, дәрі-дәрмек жеткізді
- 1919 ж. шілде — Қазревком құрылды
- 1920 ж. 26 тамыз — Орынборда “Қырғыз (Қазақ) АКСР-ын құру туралы” Декрет жарияланды
- 1925 ж. 15–19 сәуір — Қызылордада Қазақ АКСР Кеңестерінің V съезі өтті
- 1918–1920 жж. — Қазақстандағы Азамат соғысы жылдары
Бағалау өлшемі
- 5 — қате жоқ немесе 1 қате
- 4 — 2 қате
- 3 — 3–5 қате
Жаңа тақырып: музыка, бейнелеу және қолданбалы өнер
Бүгінгі сабақты тақырыпқа сай кіріктірілген түрде өткізуге музыка пәнінің мұғалімі Мукушева Ж. С. және сурет пәнінің мұғалімі Қарашолақов Б. А. көмектеседі. Музыка өнері ғасырлар бойы ұрпақтардың рухани тәжірибесін бойына сіңірді. Қазақтың дәстүрлі музыкалық тілі аса бай: ол халықтың тарихи жады мен өмір салтын, дүниетанымын бейнелейді.
Төменде ХХ ғасырдың басындағы қазақ музыкасының даму ерекшеліктері мен сол кезеңде ел руханиятына ықпал еткен ірі тұлғаларға қысқаша шолу беріледі.
ХХ ғасыр басындағы қазақ музыкасының жаңа тынысы
ХХ ғасырда қазақтың музыка өнері жаңару үрдісімен және жанрлық формалардың көбеюімен ерекшеленді. Қазақтың музыкалық және ән өнері Кеңес өкіметі тарапынан ерекше назарға ілігіп, зерттеліп, кең аудиторияға тарай бастады.
Жаңа кезеңде музыка өнерінің дамуына ХХ ғасыр басындағы белгілі халық композиторлары мен әншілерінің, композитор-аспапшылардың ықпалы зор болды. Олардың қатарында:
- Абай Құнанбаев
- Біржан Қожағұлов
- Жаяу Мұса Байжанов
- Дәулеткерей Шығаев
- Құрманғазы Сағырбаев
- Ықлас Дүкенов
- Мұхит Мералиев
- Балуан Шолақ
- Ақан сері
- Тәттімбет
- Мәди
- Қазанғап
- Дина Нүрпейісова
- Кенен Әзірбаев
Иса Байзақов
Иса Байзақов — сан қырлы талант иесі, суырыпсалма ақындық өнердің ірі өкілдерінің бірі. Әкесі Байзақ ескіше хат таныған, жас күнінде ән салып, өлең шығарған, шағын шаруалы әрі сауыққой адам болған.
Иса тоғыз жасқа толар-толмаста анасы қайтыс болып, өлеңші, әңгімеші әжесі Жанбаланың қолында өседі. Нағашы ағасы Рахмет оған домбыра тартып, ән салуды үйретіп, бала кезінен-ақ “Әнші Иса” атануына ықпал етті.
1932–1940 жылдары Алматы, Қарағанды, Семей қалаларында радиода, филармонияда, Жазушылар одағында қызмет атқарды. Өлеңдері 1924 жылдан бастап жариялана бастады. Байзақовтың суырыпсалма ақындық қуаты қазақ әдебиетіндегі осы бір ерекше дәстүрдің жалғасындай көрінді; сонымен бірге ол жазба әдебиетте де көркем туындылар қалдырды.
Жамбыл Жабаев (1846–1945)
Жамбыл Жабаев — қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау әрі жыршы. Туған жері — қазіргі Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының етегі.
Ол әрі эпик, әрі айтыс ақыны; абыз жырау және жауынгер жыршы ретінде танылды. Жамбылдың шығармашылық болмысы азаматтық-саяси поэзияның қалыптасуына ықпал еткен биік парасатты өнерпаз тұлғасымен айқындалады.
Кенен Әзірбаев (1884–1976)
Кенен Әзірбаев — ақын, композитор және жырау. Ол — жыр алыбы Жамбылдың шәкірті әрі өнер дәстүрін жалғастырушы тұлға.
Кененнің әншілік даңқы кең тараған. Деректерде оның әуен тіліне көшірілген 150-ге жуық өлең жазғаны айтылады. Шығармаларында Біржан сал мен Ақан сері сияқты ірі тұлғалардың көркемдік дәстүрлерін жалғастырып, халық өмірін, адам үміті мен арманын негізгі тақырыпқа айналдырды.
Әміре Қашаубаев (1888–1934)
Әміре Қашаубаев — атақты әнші, актер әрі музыкант. 1925 жылы Парижде өткен Бүкілдүниежүзілік сән өнері көрмесінде қазақ әндерін орындап, 2-бәйге және күміс медаль иеленді.
Орындаған әндерінен мысалдар
- Ағаш аяқ
- Қанапия
- Үш дос
- Жалғыз арша
- Қосбалапан
Сол кезеңнің басылымдары оның сирек талант екенін жазды. Сорбонна университетінің профессоры Перно фонографқа Әміренің орындауындағы бірнеше әнді жазып алғаны да белгілі.
1927 жылы сәуірде арнайы шақыртумен Мәскеу консерваториясының залында қазақ әндерін орындады. Сол жылы Германияның Майндағы Франкфурт қаласында өткен халықаралық музыкалық көрмеде концертке қатысып, қазақтың халық әндерін әлемге кеңінен танытты.