Бүрдің аналық немесе аталық бүр екенін анықтауға тырысу
Сабақтың бағыты
Тақырып
Қарағай және оның тұқым арқылы көбеюі
Мақсаты
- Қарағайды мысалға ала отырып, қылқанжапырақтылар туралы толық мәлімет беру және тұқым арқылы көбею ерекшелігін түсіндіру.
- Табиғатты қорғауға, патриоттыққа, жеке бас гигиенасын сақтауға, ойлау, сөйлеу және жазу мәдениетіне тәрбиелеу.
- Интерактивті тақта арқылы бейнематериал, слайд және логикалық тапсырмалар қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту.
Құрал-жабдықтар
Интерактивті тақта, бейнематериал, слайд, Венн диаграммасы.
Сабақ типі
Жарыс сабақ.
Сабақ әдісі
Баяндау, сұрақ-жауап.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
- Амандасу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Сергіту сәті.
II. Үй тапсырмасын тексеру
а) Биологиялық диктант
Қырықжапырақтәріздестер — жоғары сатыдағы өсімдіктердің ең ерте пайда болған топтарының бірі.
Қырықжапырақтар тропик аймақтарында ағаш және лиана түрінде өседі.
Сабағы буын және буынаралықтардан тұратындықтан, өсімдікті қырықбуын деп атаған.
Қырықбуынның жанама бұтақтары — вегетативті мүшелері.
Қырықбуындар вегетативті, жынысты және жыныссыз жолдармен көбейеді.
Далалық қырықбуын — дәрілік өсімдік.
Миллиондаған жылдар бойы оттегі қатысынсыз нығыздалған ағаш қалдықтарынан таскөмір пайда болған.
Сүрек — ағаштың су өткізгіш бөлігі.
ә) «Адасқан әріптер»
| Дұрыс сөз | Адасқан түрі |
|---|---|
| қырықбуын | рықынуықб |
| қырықжапырақ | қарыпажрықық |
| сүрек | рексү |
| қылқанжапырақ | қарыпажнақлық |
| спора | рапос |
б) Байланыстыру тапсырмасы
Қырықбуын
Сабағы өте көп буын және буынаралықтардан тұратындықтан осылай аталады.
Қырықжапырақтәріздестер
Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ең ерте пайда болған топтарының бірі.
Ашықтұқымдылар
Тұқымдары тұқымқабыршақ қойнауында қорғанышсыз, бүрде жетіледі.
Қосымша тапсырмалар: бөлімдерін атау, суреттегі мозаикадан өсімдікті табу (мұғалімнің материалдары бойынша).
III. Жаңа сабақ: Қарағай
Қарағай — еліміздің таулы аймақтарында бірнеше түрі кездесетін, қылқанжапырақты, мәңгіжасыл өсімдік. Табиғатта 500–600 жылға дейін өмір сүре алады, ал ең биік түрлері 50–60 метрге дейін өседі.
Сыртқы белгілері
- Қылқаны шыршаныкіндей қысқа емес: ұзындау және жуандау.
- Қылқан түсі түріне қарай сары, көкшіл, жасыл немесе қою жасыл болады.
- Бүршіктері жиі орналасып, сәндік тұрғыдан тартымды көрінеді.
Таралуы және түр алуандығы
Жер шарында қарағайдың 100-ден аса түрі белгілі, соның 20 шақтысы көгалдандыруда қолданылады. Бұтақтануы тік өсетін де, жайыла өсетін де түрлері бар.
Жайыла өсетін түрлері 6–7 метрге дейін жан-жағына таралатындықтан, отырғызу кезінде ағаштардың арақашықтығын кемінде 5–6 м етіп жоспарлаған дұрыс.
Шаруашылықтағы маңызы
- Ағаш сүрегі қатты әрі берік: кеме жасау, авиация, теміржол және құрылыс салаларында пайдаланылады.
- Діңінде шайыр көп; одан скипидар мен канифоль алынады (канифоль лак пен кейбір техникалық өнімдерде қолданылады).
- Бүршіктері сәндік мақсатта жиналып, қолөнер бұйымдарына пайдаланылады.
Күтімі
- Жас көшетті ашық күн түсетін жерге, құнарлы топыраққа отырғызған жөн.
- Жыл сайын көктемде қылқанжапырақты ағаштарға арналған минералды тыңайтқышпен қоректендіру ұсынылады.
- Қоректік заттары жеткілікті болса, қылқан түсі қанық болады.
- Кейбір жұмсақ қылқанды түрлер қыстың қатты суығына сезімтал болуы мүмкін.
Көбейтілуі
Қарағай тұқым арқылы және қалемшелеу арқылы көбейтіледі. Ашықтұқымдылар тобына жататындықтан, тұқымы бүр қабыршағында жетіледі.
Негізгі ұғым: ашықтұқымдыларда тұқым жемістің ішінде емес, бүрде қалыптасады.
Сипаттамасы (қысқаша анықтама)
- Биіктігі шамамен 35 м-ге дейін, діңі мықты, бұтақ шоғыры көбіне дөңгелек.
- Қабығы үгілмелі, қызыл-қоңыр; бұтақтарында жарықтары болады.
- Ине жапырақтары (қылқаны) бүршікте 2–5-тен шоқтанып орналасады.
- Мамыр айында гүлдейді: аталық гүлдері масақты, сары немесе қызыл түсті.
- Аналық бүрлері жас өркен ұшында 2–3-тен орналасады және 2 жылда пісіп жетіледі.
- Бүрі толық пісуі үшін көбіне 2–3 жыл қажет; кейбір түрлерінің тұқымы тағамдық мақсатта да қолданылады.
- Тұқымы қара немесе сұр; қанатты, кейде қанатсыз болуы мүмкін.
- Көпшілік түрлері 300–500 жыл жасайды.
Емдік қасиеті
Қарағайдан сапалы сүрек, қарамай және шайыр алынады. Ол дәрілік өсімдік ретінде де маңызды: қарағайдан терпентин майы, скипидар, сондай-ақ жас қылқанынан С дәрумені концентраты мен эфир майы алынады. Қылқан С дәрумені жетіспегенде алдын алу мақсатында қолданылады. Қара майы тері ауруларына жақпа май ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Ескерту: емдік мақсатта қолдану дәрігер кеңесін алмастырмайды.
Қазақстандағы түрлері
Қазақстанда қарағайдың 2 негізгі түрі кездеседі: кәдімгі қарағай (Pinus sylvestris) және самырсын қарағайы (Pinus sibirica). Олар республиканың солтүстік-шығыс және орталық бөліктеріндегі аралас ормандарда, басқа қылқанжапырақты немесе жалпақжапырақты ағаштар арасында өседі.
Ботаникалық бақтарда сары қарағай, тау қарағайы, Веймутов қарағайы сияқты түрлері қолдан өсіріледі.
IV. Бекіту тапсырмалары
Сөзжұмбақ сұрақтары
- Қарағай қалай көбейеді?
- Қарағай бұтағының сыртқы қабыршағы қалай аталады?
- Қарағай бұтағында әртүрлі қандай заттар болады?
- Кіндік тамырларынан не дамиды?
- Діңнің бөліктерінің бірі қалай аталады?
- Аналықтан басқа қандай бүрлер орналасқан?
- Сүрегінде қандай жолдар болады?
Графикалық диктант
- Кәдімгі қарағай — бірүйлі өсімдік.
- Қарағай спора арқылы көбейеді.
- Қарағайдың аталық жыныс жасушасы өздігінен қозғала алмайды.
- Тұқымбүршіктерде жұмыртқа жасушасы болады.
«Теннис» ойыны: сандар сөйлейді
- Аналық бүрлердің көлемі: ... мм
- Қылқанжапырақтылардың ... жуық бөлігі қарағайларға тиесілі.
- Тұқымдық қабыршақта ... тұқымбүршік болады.
- Сүректегі өлі өткізгіш ұлпалар саны: ...
Ескерту: нүктелердің орнына оқушылар дереккөзден немесе сабақ материалынан нақты мәндерді табады.
V. Қорытынды: зертханалық жұмыс
Қажетті құралдар:
Қарағай немесе шыршаның көктемде жиналған аналық және аталық бүрлері.
- Жас бүрді мұқият қарап, суретін дәптерге салыңыз. Оның реңіне, мөлшеріне және бір-бірінен айырмашылығына назар аударыңыз. Бүрдің аналық не аталық екенін анықтауға тырысыңыз.
- Бүрді ортасынан бөліп, микроскоп арқылы бақылаңыз және көрген кескінді дәптерге түсіріңіз.
- Қылқанның ұзындығын өлшеп, пішін ерекшеліктерін сипаттаңыз.
VI. Бағалау
Оқушылардың жауап беру белсенділігі, тапсырмаларды орындау сапасы және зертханалық жұмыстағы дәлдігі бойынша бағаланады.
VII. Үй тапсырмасы
- § 26 мәтінін мазмұндау.
- Тақырып соңындағы сұрақтарға жазбаша жауап беру.