Сілекей бездері
Сілекей құрамының тіс жегісінің пайда болуына және одан сақтандырудағы маңызы
Бұл жұмыста сілекейдің физика-химиялық қасиеттері мен оның ауыз қуысының қорғаныс жүйесіндегі рөлі қарастырылады. Негізгі назар сілекей құрамының тіс жегісінің (кариес) пайда болуына ықпалына және алдын алудағы маңызына аударылады.
Зерттеу авторы
8-сынып оқушысы Туспекова Айгерім
Семей қаласы, №37 гимназия
Жетекші
Шәріпхан Алма Ермекқызы
Химия және биология пәні мұғалімі, №37 гимназия
1. Кіріспе
1.1 Тақырыптың өзектілігі
Тіс жегісі (кариес) — әлемде ең кең таралған аурулардың бірі. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, жыл сайын тіс жегісімен ауыратын адамдар санының өсіп келе жатқаны байқалады. Біздің мектепте де бұл мәселе оқушылар арасында жиі кездеседі (қосымша 1).
Тіс жегісінің неге кең таралатынын түсіну үшін әдебиеттер мен ашық дереккөздер талданды. Көптеген материалдарда тісті бұзылудан сақтауда сілекей құрамының ерекше рөлі бар екені айтылады. Алайда бұл тұжырымдарды нақты деректермен дәлелдейтін зерттеу жұмыстары жеткіліксіз. Сондықтан сілекей құрамының тіс жегісінен сақтандырудағы маңызын тәжірибе арқылы бағалау осы жобаның негізгі себебі болды.
1.2 Жұмыстың мақсаты
Сілекей құрамының тіс жегісінің пайда болуына және одан сақтандыруға ықпалын зерттеу.
1.3 Жұмыстың міндеттері
- 1 Сілекейдің құрамын, құрылысын, қасиеттерін және қызметтерін қарастыру.
- 2 Сілекейдің буферлік ерітінді екенін басқа буферлік ерітінділермен салыстыра отырып анықтау.
- 3 Тіс жегісінің пайда болуына әсер ететін ортаның қышқылдық-сілтілік мәндерін (pH) анықтау.
- 4 Тіс жегісі бар және тіс жегісіз адамдар сілекейінің буферлік сыйымдылығын индикатор әдісімен анықтау.
- 5 Тамақтан кейін ауыз қуысы тепе-теңдігінің қайта қалпына келу уақытын салыстырып бағалау.
1.4 Міндеттерге жету жолдары
- 1 Мектеп оқушылары арасында тіс жегісінің таралуын анықтау үшін сауалнама жүргізіп, нәтижесін талдау.
- 2 Әлеуметтік желілер мен оқу әдебиеттерін пайдаланып, тақырып бойынша мәліметтер жинақтау.
- 3 Сілекей құрамының тіс жегісінің пайда болуына және алдын алуға әсері туралы деректерді жүйелеу.
- 4 Сілекейдің pH ортасын анықтау.
- 5 Нәтижелерді жинақтап, қорытынды шығару.
- 6 Тақырып бойынша презентация әзірлеу.
2. Негізгі бөлім
2.1 Сілекейдің физика-химиялық сипаты және физиологиялық әсері
Сілекей — ауыз қуысына сілекей бездері бөлетін мөлдір, түссіз сұйықтық (лат. saliva). Ол ауыз қуысын ылғалдандырып, дәм сезуді қамтамасыз етеді және тағамды жұмсартып, жұтуға дайындайды. Сонымен қатар сілекей ауыз қуысын ішінара тазартып, тісті зақымданудан қорғауға көмектесетін бактерицидтік қасиеттерге ие.
Қорғаныс қызметі
Ауыз қуысын шаю, микробтарға қарсы әсер, эмальді қорғау.
Ас қорытуға қатысуы
Ферменттердің әсерінен көмірсулардың ыдырауы басталады.
Қышқыл-сілтілік орта
Сілекейдің pH мәні шамамен 5,6–7,6 аралығында болады.
Сілекейдің бөлінуі — күрделі үдеріс. Ұсақ сілекей бездері кілегей қабатты үнемі ылғалдандырып, үздіксіз секрет бөледі. Ал ірі сілекей бездерінің жұмысы көбіне рефлекстік сипатта: тағамның түрі, иісі және ауыз қуысы рецепторларының тітіркенуі сілекей бөлінуін күшейтеді. Сілекей бөлінуінің реттелуі бас мида орналасқан жүйке орталықтарымен байланысты.
Сілекей бездері: негізгі түрлері
Сілекей бездері ірі және кіші болып бөлінеді. Ірі бездерге жұп құлақ маңы, төменгі жақ асты және тіл асты бездері жатады. Кіші сілекей бездері ерін, ұрт, тіл және басқа да кілегей қабаттарда орналасады.
Құлақ маңы сілекей безі
Ең ірі без. Шығару өзегі ауыз қуысы кіреберісінде, жоғарғы екінші азу тіс деңгейінде ашылады. Серозды секрет бөледі. Кей деректерде паротиннің минералды және ақуыз алмасуға ықпалы атап өтіледі.
Төменгі жақ асты безі
Серозды-кілегейлі секрет бөледі. Шығару өзегі тіл асты емізікшесіне ашылады. Қанмен қамтамасыз етілуі мен иннервациясы күрделі жүйелер арқылы жүзеге асады.
Тіл асты безі
Аралас (серозды-кілегейлі) секрет бөледі. Шығару өзегі тіл асты емізікшесіне ашылады.
Кіші сілекей бездері
Кіші бездер кілегей қабаттың көптеген аймақтарында орналасады. Таңдайдың артқы бөлімінде жиірек кездеседі; тіл түбірі маңында серозды, ал басқа бөліктерінде көбіне кілегей бездері басым болады.
2.2 Тіс жегісі: анықтамасы және негізгі белгілері
Бұл бөлім тақырып мазмұнында көрсетілгенімен, берілген мәтінде тіс жегісінің анықтамасы мен белгілері толық ашылмаған. Зерттеу жұмысының толық нұсқасында кариеске тән белгілер (эмальдің деминералдануы, дақтардың пайда болуы, сезімталдық, қуыстардың түзілуі) және олардың сілекейдің pH-ы мен буферлік қасиеттерімен байланысы нақты деректермен толықтырылуы тиіс.
Келесі бөлімдер
3. Зерттеу бөлімі
pH өлшеу, индикатор әдісімен буферлік сыйымдылықты анықтау және салыстырмалы талдау нәтижелері осы бөлімде беріледі.
4. Қорытынды
Негізгі тұжырымдар, бақылаулар және ұсыныстар жинақталады.
5–6. Әдебиеттер және қосымша
Пайдаланылған дереккөздер тізімі мен сауалнама/кесте сияқты қосымша материалдар ұсынылады.