Сізге көлеңкесі, бізге ізгілігі қымбат
Кәмелетке толмағандар арасында өзіне-өзі қол жұмсаушылықтың алдын алу жолдары
Дөңгелек үстел • 25.02.2013 • Қатысқандар: 15 ата-ана
Құрметті ата-аналар, қош келдіңіздер. Бүгін біз өте маңызды тақырыпты талқылаймыз: суицидтің алдын алу, тәуекел белгілерін дер кезінде тану және балаға қолдау көрсетудің тиімді жолдары.
Суицид дегеніміз не?
«Суицид» сөзі латын тілінен алынған және «өзін-өзі өлтіру, өзіне қол салу» деген мағынаны білдіреді. Бұл — қазіргі қоғамды алаңдатып отырған күрделі мәселе: дүниежүзінде жыл сайын шамамен 1 миллион адам өз-өзіне қол жұмсайды, ал 10–20 миллион адам суицид жасауға әрекет етеді. Ең ауыр жайт — суицид жағдайларының жастар арасында көбеюі.
Маңызды ой
Суицид — «бір сәттік шешім» болып көрінгенімен, көбіне ұзақ уақыт жиналған күйзеліс, үмітсіздік, жалғыздық және қолдаудың жетіспеуінен туындайды.
Әлемдік көрсеткіштер туралы қысқаша дерек
Әртүрлі дереккөздерде суицид деңгейі жоғары елдер ретінде мына мемлекеттер жиі аталады (100 мың адамға шаққанда):
| Ел | Көрсеткіш | Ескертпе |
|---|---|---|
| Жапония | 27,1 | — |
| Венгрия | 35,9 | — |
| Эстония | 40,0 | — |
| Ресей | 39,4 | Жыл сайын шамамен 60 мың адам |
| Литва | 42,1 | — |
| Латвия | 42,5 | — |
Ескерту: көрсеткіштер жылдар мен зерттеу әдістемесіне қарай өзгеруі мүмкін.
Себептер және ықпал ететін факторлар
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы суицидке итермелеуі мүмкін себептер ретінде мыналарды атайды: жеке өмірдегі кикілжіңдер, үмітсіздік, махабаттағы сәтсіздік, жалғыздық, қорлық, зорлық-зомбылық, мүгедектік және басқа да ауыр психоәлеуметтік жағдайлар.
Еліктеуіш ықпал
Жасөспірімдер теледидар, радио, интернет арқылы «үлгі» көріп, соны қайталауға бейім болуы мүмкін. Сенгіштік пен эмоциялық тұрақсыздық тәуекелді арттырады.
Отбасы мен орта рөлі
Отбасылық кикілжің, қатігездік, қорлау, қолдаудың жетіспеуі, мектептегі қысым — жасөспірім психикасына тікелей әсер етеді.
Суицидтің негізгі түрлері
Ашық суицид
Адамның өмірден баз кешу туралы ойларға жиі оралуы, дағдарыстық күй, «ешкімге керексізбін» деген сезімнің күшеюі.
Демонстрациялық (көрсетілім) әрекет
Негізгі мақсат — өлу емес, назар аударту, «мені естіңдер» деген дабыл. Дегенмен, мұндай әрекет те қайғылы нәтижеге әкелуі мүмкін.
Жасырын суицид
Адам өлімді «шешім» деп санамаса да, тығырықтан шығар жол таппай, өзіне зиян келтіретін қауіпті мінез-құлыққа баруы мүмкін.
Жасөспірімдердегі қауіп белгілері
Егер адам суицид туралы нақты ойланса, оны білдіретін белгілер көбіне үш топқа бөлінеді: ауызша, мінез-құлықтық, ситуациялық.
Ауызша белгілер
- «Өзіме қол жұмсаймын», «Бұдан әрі өмір сүре алмаймын» деуі
- «Енді сен мен үшін уайымдамайсың» сияқты қоштасуға ұқсас сөздер
- Өлім тақырыбын жиі әзілге айналдыру
- Өлім туралы сұрақтарды жиі қою
Мінез-құлық белгілері
- Қымбат заттарын тарату, «істерін аяқтау», бұрын ренжіскендермен татуласуға ұмтылу
- Тамақтану мен ұйқы режимінің күрт өзгеруі
- Ұқыпсыздық, сабақтан қалу, отбасы мен достардан оқшаулану
- Үмітсіздік, дәрменсіздік, қатты қажу
Ситуациялық белгілер
- Әлеуметтік оқшаулану, өзін қоғамнан тыс сезіну
- Отбасындағы дағдарыс, тәуелділік мәселелері
- Зорлық-зомбылық құрбаны болу (физикалық, жыныстық, эмоциялық)
- Бұрын суицидтік әрекет жасау, жақын ортада суицид фактісінің болуы
- Жақын адамнан айырылу, ата-ананың ажырасуы
- Өзіне шамадан тыс қатал сын
Есте сақтаңыз
Қауіп белгілерін «назар аударту ғана» деп жеңіл қабылдамаңыз. Ерте байқап, дер кезінде шынайы қолдау көрсету — алдын алудың ең ықпалды жолы.
Оқиғаға үн қату: жасөспірім хаты
Үзінді (мазмұны сақталып, тілі түзетілді)
«Құрметті анам, әкем және бауырларым. Мен жасаған ісім үшін кешірім сұраймын. Бірақ сендердің барлығыңды жақсы көремін. Өтінемін, мені кінәламаңдар. Бұл — менің қателігім; сіздердің немесе басқа біреудің қателігі емес. Егер мұны қазір жасамасам, кейін де жасауым мүмкін еді. Біз бәріміз бір күні өлеміз, мен тек өмірмен ертерек қоштастым. Мен сендерді жақсы көремін. Серік, 17 жаста.»
Мұндай хаттың артында көбіне шешім таба алмау, ішкі жалғыздық және «шығатын есік қалмады» деген сезім жатады.
Алдын алу: ата-аналарға арналған нақты кеңестер
- Сіз үшін болмашы көрінген жайт бала үшін үлкен стресс болуы мүмкін. Әр сөзіңіз бен әрекетіңізді ойланып жасаңыз.
- Жағдайға баланың көзімен қарауға тырысыңыз. «Неге бұлай істедің?» деп айыптамай, «Саған не ауыр болды?» деп сұраңыз.
- Түсіну үшін уақыт беріңіз. Балаға ойын жинақтап айтуға мүмкіндік қажет.
- Ұйқы алдында тыныш әңгімеге уақыт бөліңіз: бүгін не мазалады, нені ойлады — ашық айтуына жағдай жасаңыз.
- Көбірек бірге болыңыз: серуен, ортақ іс, бірлескен шағын дәстүрлер. Бала «менің жанымда адам бар» деп сезінсін.
- Бала сізді қорғаушысы әрі кеңесшісі ретінде қабылдауы маңызды. «Қандай жағдай болса да, бірге шешеміз» деген сенім қалыптастырыңыз.
- Өлім туралы әңгімелерге, қоштасуға ұқсас сөздерге, өмір мағынасы жайлы үмітсіз ойларға бейжай қарамаңыз.
- Көңіл-күйдің күрт ауысуы, абыржу, асығыстық, ұйқының бұзылуы, қорқынышты түстер, оқшаулану — бәрі бақылауды қажет ететін белгілер.
- Өзіне сенімсіздік, достарының болмауы немесе жалғыз досқа ғана жабысып қалу тәуекелді күшейтуі мүмкін.
Әңгіме барысында баланы сендіретін үш ой
A)
Қазіргі қиындық — өткінші. Бүгінгі ауыр сезім мәңгі емес.
B)
Оның өмірі жақындарына қажет. Оның жоқтығы — айналасына ауыр соққы.
C)
Өмірді қалай құруға болады — ойлануға уақыт бар. Қайтымсыз шешімді кейінге қалдыру керек.
Ертегі-терапия: «Жол» туралы ой
Тәрбиеде кейде тікелей ақыл айтудан гөрі, бейнелі әңгіме жүрекке тез жетеді. Төмендегі қысқа ертегі — баланың өмір жолында кездесетін сезімдермен күресті символдық түрде түсіндіреді.
Ертеде бір бала өмір жолына енді қадам басқанда, алдынан Бейкүнә кездесіп: «Жолыңда жақсылық пен қуаныш көп болсын» деп тілепті.
Жеткіншек шаққа таяғанда бір қатқыл дауыс: «Тоқта! Кері қайт!» дейді. Бұл — Ашу-ыза екен.
Сол сәтте сыбырлаған үн естіліпті: «Бері кел, мен саған басқа жол табуға көмектесемін». Бұл — Қорқыныш. Ол ашу-ызаның жолына түсіп кетпеу үшін күзетші секілді тұрады екен.
Бала алға жүріп, ну орманға кіріп, тұйыққа тіреледі. Сол жерде қатты жылап отырған қызды көреді. Қыз: «Мен — Қайғымын. Ашу-ыза мені адастырды» дейді.
Бала: «Онда менімен жүріңіз» дейді. Қайғы: «Дертімді не істеймін?» дегенде, бала: «Оны осы ну орманда қалдырайық» деп жауап береді.
Екеуі кері бұрылып, әр қадам сайын бойлары жеңілдей түседі. Ашу-ыза тағы да тоқтатпақ болады, бірақ бала: «Енді қорықпаймын. Сынақ болса, бірге өтеміз» дейді.
Қорқыныш: «Неге мен көрсеткен жолдан қайттың?» дейді. Бала: «Мен өз даңғыл жолымды тапқым келеді» деп жауап береді.
Сонда Ашу-ыза да, Қорқыныш та шетке ығысады. Ал Қайғы күлімсіреп: «Мен — Қуанышпын» дейді.
Ой түйін
Қиын сезімдер — мәңгілік емес. Дұрыс жолды таңдауға көмектесетін нәрсе — қолдау, табандылық және үміт.
Қорытынды сөз
Мұқағали Мақатаевтың мына жолдары үмітті сақтаудың мәнін еске салады:
Өміріме өзімнің таңданамын,
Қалмаймын деп қатардан қарманамын.
Бүгінгіні өткізсем қиындықпен,
Ертеңіме үмітпен алданамын.
Өмірдің мәні де, сәні де — бала. Баланың өсуі отбасының айнасы секілді. Сондықтан тәрбие мәселесін бөлісіп шешетін істер көп. Біз — педагог-мамандар, ал сіз — баланың ең басты тәрбиешісі әрі үлгісі. Бір-бірімізбен ақылдасып, сөйлесіп, бірігіп әрекет етейік.
Мәпелеген талымыз түзу өссін. Сізге — көлеңкесі, бізге — ізгілігі қымбат.