Сөйлеу тілін дамытуға арналған жаттығулар
Тіл кемістігі бар балалардың тілін түзетудегі логоритмикалық жаттығулардың маңыздылығы
Қазіргі кезде тіл кемістігі бар балалар саны артып келеді. Бұл жағдай арнайы мамандар мен ұстаздарды ерекше алаңдатады, өйткені әртүрлі деңгейдегі тіл кемістігі баланың психикалық, физикалық және зияткерлік дамуына кері әсерін тигізуі мүмкін. Мұндай кедергілер баланың жеке тұлға болып қалыптасуын қиындатып, өзіне сенімсіздікке, жасқаншақтыққа, тұйықтыққа әкеледі.
Тіл кемістігін түзетудің тиімді тәсілдерінің бірі — логопедиялық ритмика (логоритмика). Бұл қозғалыс, музыка, ырғақ және сөйлеу әрекеттерін біріктіретін белсенді терапия түрі.
Жұмыстың негізгі мақсаты
Логопат балалардың тіл кемістігін түзету және сөйлеу дамуын жүйелі қолдау.
Міндеттері
- Үй және жабайы жануарлар туралы түсініктерін тереңдету, «жануарлар әлеміне саяхат» сияқты тақырыптық ойын арқылы қызығушылығын арттыру.
- Өз ойын жеткізе білуге үйрету, байланыстырып сөйлеуін дамыту.
- Тілдің грамматикалық құрылымын жетілдіру және сөздік қорын молайту.
- Ойлау, есту, есте сақтау және зейін қабілеттерін дамыту; фонематикалық естуді күшейту.
- Дыбыстарды дұрыс айтуға, өзін-өзі бақылауға дағдыландыру; дыбыстарды буында және сөзде анық, таза айтуға машықтандыру.
- Артикуляциялық, тыныс алу, мимикалық жаттығуларды және сергіту сәттерін дұрыс орындауды қалыптастыру.
- Саусақ бұлшықеттерінің ұсақ қимыл-қозғалысын дамыту, жалпы моторика мен қимыл үйлесімділігін жетілдіру.
- Сұрақты тыңдай білуге және толық жауап беруге үйрету.
Тәжірибе алмасу: логоритмика сабағының үлгі жоспары
Сабақ тақырыбы
Сөйлеу тілін дамытуға арналған жаттығулар.
Сабақ мақсаты
- Сөйлеу тілін дамытуға арналған жаттығуларды орындауды үйрену.
- Ойын мазмұнымен таныстырып, оны орындау тәсілін меңгерту.
- Логопедиялық мәтіндер арқылы сергіту жаттығуларын орындатып, тілін ширату және сөздік қорын молайту.
- Кеңістікте және жазықтықта бағдарлау, қимыл үйлесімділігі мен саусақтың ұсақ моторикасын дамыту.
- Есту, көру, есте сақтау, ойлау және сөйлеу белсенділігін арттыру.
Көрнекіліктер
Үнтаспа, жалаушалар, сылдырмақтар, шеңберлер, доптар және басқа құралдар.
Педагогикалық басымдықтар
- Ептілік пен икемділікті дамыту.
- Достық, татулық, тәртіп мәдениетін қалыптастыру.
- Сымбаттылық, әсемдік, қозғалыс мәнерін жетілдіру.
- Шапшаңдық, төзімділік, шеберлік дағдыларын дамыту.
Сабақ барысы
I. Сапқа тұру және ұйымдастыру
- Сапқа тұру, сәлемдесу.
- Оңға және солға бұрылу.
- Сапты бұзу және қайта сап құрау.
II. «Жүректен — жүрекке»
Бір-бірімізге гүл шоғын ұсына отырып, жылы лебіздерімізді білдіреміз. Оқушылар бір-біріне тілектерін айтады, соңында гүл шоғын сандықшаға салып қояды.
Мысал тілектер: «Құрметті ұстаздарымызға зор денсаулық тілеймін», «Бірлігіміз жарасқан ел болайық».
III. Музыкамен шеңбер бойымен жүру
Музыка ырғағымен шеңбер бойымен жүріп, қимыл-қозғалысты үйлестіреміз.
«Армысың, досым, кел, маған қосыл…» мәтінімен алақанды біріктіру, шеңберге тұру, қолды көтеру, күннің нұрын бейнелеу сияқты әрекеттер орындалады.
IV. Кеңістікті бағдарлауға арналған жаттығулар
- Аяқ ұшымен және өкшемен жүру.
- «Пингвин жүрісі» (логопедиялық мәтінмен).
- «Жоғары — төмен» қимылдары (күннің шығуы мен батуы арқылы), төмендегенде жүрелеп отыру.
- Оңға/солға бұрылу, қолды белге қою, жалпы сергіту қимылдары.
V. РГЖ кешені (қимыл үйлесімділігі)
Дене, қол, аяқ және бас қимылдарының үйлесімділігіне арналған жаттығулар кешені (5–10 минут). Қозғалыс белсенділігі би элементтерімен нығайтылады.
Мысал: «Қаражорға» би қимылдарын орындау.
VI. Сөйлеу тілін дамытуға арналған ойын-жаттығулар
- Иықты көтеру, «шегірткеше секіру» (ырғақпен).
- «Қорбаңдаған аю» (әуенмен қимыл, мәтінмен сүйемелдеу).
- Алақан соғу, бір отырып-бір тұру арқылы сергіту.
- «Топ-топ» жаттығулары (адымдау, тынығу).
Сұрақ-тапсырма: «Маша мен аюдың хаты»
Балаларға қызықты сюжет ұсынылады: Маша мен аю ашық хат жолдап, сұрақтарына жауап беру үшін «кедергілерден» өту қажет.
- Жыл мезгілдерін ата.
- Елбасымыз кім?
- ҚР рәміздерін ата.
- «Үйреткен ілімді, қырық екі білімді…» (Әліппе).
- «Оқу — білім бұлағы, …» (білім — өмір шырағы).
- Төрт түлік малды ата.
«Тілек ағашы» және сиқырлы сандықша
Балалардың сабаққа белсенді қатысуы мадақталады. Айтылған тілектер орындалсын деген ниетпен «сиқырлы сөздер» айтылады да, сандықша ашылады.
«Сандығым менің ашылар, қуаныш ішінен шашылар. Тілегіміз біздердің, бар әлемге таралар…»
Гүл шоқтары әуе шарларына айналғандай бейнеленіп, жылы сөздер «тілек ағашына» ілінеді.
Тыныс алу жаттығуы: «Маса»
Балалар аяқтарын орындыққа тіреп, жерде отырады. Қолдары белде. Тыныс алып, денені ақырын бір жағына бұрып, көзге көрінбейтін масаның дыбысын салып «з-з-з» деп дыбыстайды. Бастапқы қалыпқа тез оралып, келесі тыныста екінші жаққа бұрылады.
Сабақтың соңы
Қол ұстасып тұрып, жарты шеңбер құраймыз:
«Қол ұстасып тұрайық, жарты шеңбер құрайық. Көріскенше күн жарық, сау-саламат болайық!»
Оқушылар сап түзеп, белсенді қатысқан балалар мадақталып, бағаланып, қоштасып, залдан саппен шығады.
Сабақтағы сөздік жұмыс және тілдік қарым-қатынас
Сабақ барысында сөздік жұмысы жүйелі жүргізіледі: балаларды айналасындағы заттармен таныстырып, атауын дұрыс айтуға, қасиеті мен сапасын ажыратуға, түр-түсі мен пішінін сипаттауға үйрету маңызды. Қоршаған орта құбылыстары туралы ұғымдарын кеңейте отырып, балалардың белсенді тілдік қарым-қатынас жасауына жағдай жасалады.
Логоритмикалық жаттығулардың көмегімен балалар дамытушы ойындар мен тапсырмаларды орындайды, заттарды өзара салыстырады, ойын ережелерін сақтауға дағдыланады. Бұл олардың зейінін, қиялын және құрбыларымен қарым-қатынасын күшейтеді. Әр бала өз жетістігін сезініп, қуанады. Сондықтан ойын тапсырмалары мен жаттығуларды таңдағанда баланың жас ерекшелігін міндетті түрде ескерген жөн.
Қорытынды
Тіл кемістігі күрделі балалармен логоритмика сабақтарын жүйелі жүргізу қимыл-қозғалысты қалыптастырып, сымбатты, жүрісті және қозғалыс мәдениетін түзетуге ықпал етеді. Балалар ептілікке, шапшаңдыққа, төзімділікке үйренеді.
Сонымен қатар тыныс алуы, моторикалық функциялары, есте сақтау, есту және көру ынтасы, бет мимикасы дамиды. Ең маңыздысы — сөздік қоры молайып, сөйлеу белсенділігі артады.
Автор туралы
ОҚО, Түркістан қаласы. Тілінде ауыр кемістігі бар балаларға арналған облыстық арнайы мектеп-интернат коммуналдық мемлекеттік мекемесінің музыка-ырғақ пәні мұғалімі, дефектолог — Бекенбаева Ақсұлу Ергешбайқызы.