Шешендік сөздер туралы оқу
Бұл материал — «Шешендік сөздер» тақырыбындағы сабаққа арналған жоспар-конспект. Мақсаты — оқушыны сөз мәдениетіне баулу, пікірталаста өз ойын дәл әрі көркем жеткізуге дағдыландыру және ұлттық шешендік дәстүрмен таныстыру.
Сабақтың мақсаты
Білімдік
Шешендік сөздер туралы жалпы мәлімет беру; қазіргі түрлерімен таныстыру; билер мен шешен бабалардың өсиет, ақыл, нақыл сөздерін меңгерту.
Дамытушылық
Топ алдында мәнерлі, көркем сөйлеу дағдысын қалыптастыру; ойын ашық, еркін жеткізуге үйрету; тіл байлығын және сөздік қорды кеңейту.
Тәрбиелік
Елін, жерін сүюге; ана тіліне жанашыр болуға; адал, еңбекқор, мәдениетті болуға тәрбиелеу.
Сабақтың форматы
- Сабақтың түрі
- Жаңа сабақ
- Өтілу тәсілі
- Пікірталас (дебат)
- Әдістері
- Түртіп алу, топтастыру, түсіндіру
- Пәнаралық байланыс
- Тарих, қазақ тілі
- Көрнекілігі
- Слайд, кесте, портреттер
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу.
- Оқушыларды түгелдеу.
- Бүгінгі міндеттермен таныстыру: жақтаушылар, даттаушылар, хатшы, білгірлер, төрешілер.
II. Жаңа сабақ: пікірталас алаңы
Бүгінгі сабақ дәстүрлі түсіндіру емес, дебат форматында өтеді. Оқушылар өздерін пікірталас алаңында отырғандай сезінеді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Дебат деген не? Пікірталас дегенде нені елестетесіңдер?
- Көптің алдына шығып сөйлеу үшін сөйлеуші қандай болуы керек?
Шешендік сөздер — белгілі бір оқиғаға байланысты тапқырлықпен, көркем тілмен айтылып, жұртшылық қабылдаған және елге тараған үлгілі ойлар мен тұжырымдар.
Шешендік өнердің тарихи ортасы
Шешендік өнер айтыс-тартыста дамығандықтан, ел тағдыры талқыланатын парламент сарайлары мен сот залдары оның ежелгі мектебі саналады.
Әлемдік үлгілер
Афина шешені Демосфен мен Рим шешені Цицерон әуелі адвокат, кейін парламент мүшелері болған. XIX–XX ғасырлардағы орыс шешендері А. И. Урусов, А. Ф. Кони, Ф. Н. Плевако да заң саласында қызмет еткен.
Қазақ шешендері
Қазақ шешендері — Төле би (Әлібекұлы), Қазыбек би (Келдібекұлы), Әйтеке би (Байбекұлы), Сырым Датұлы және т.б. — қауым ішіндегі дау-дамайды реттеп, ел басқару ісіне араласқан.
Шешендер — ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіретін, жауласқан елге бітім айтатын, жұртты бір ауыз сөзге ұйытатын даналық иелері.
Бөлтірік шешеннің сөзі
«Сөзден тәтті нәрсе жоқ. Сөзден ащы нәрсе жоқ. Сөзіңді тіліңе билетпе, ақылыңа билет».
Бұқар жыраудың түйіні
«Көш бастау қиын емес — қонатын жерде су бар. Қол бастау қиын емес — шабатын жерде жау бар. Шаршы топта сөз бастау қиын — шешімін таппас дау бар».
Шешендік сөздердің дәстүрлі түрлері
Шешендік толғау
Халықтың философиялық көзқарасын танытады.
Шешендік арнау
Адамдар арасындағы қарым-қатынасты білдіреді.
Шешендік дау
Даулы мәселелерді реттеуде айтылады.
Зерттеу және жинақтау
Академик В. В. Радлов қазақтардың мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлейтінін; ойын дәл әрі айқын жеткізе алатынын атап өткен. Шешендік сөздерді алғаш жинап, жариялағандардың бірі — Ы. Алтынсарин, ал ғылыми тұрғыда жүйелеп зерттеген — М. Әуезов.
III. Сабақты бекіту: тапсырмалар
1) Қазіргі шешендік өнер
«Білгірлер» тобы ғылыми деректерге сүйеніп, қазіргі шешендік өнердің түрлері мен қолданысын түсіндіреді.
2) Мақалдың мәнін ашу
«Көп сөз — көмір, аз сөз — алтын» мақалын талдау: жақтаушылар келіседі, даттаушылар келіспейді — дәлелмен сөйлейді.
3) Төрешілердің жұмысы
Сөз өнеріне қатысты мақал-мәтелдер жинақтайды, екі топтың негізгі уәждерін түртіп алып, сараптайды.
4) Хатшының міндеті
Сабақ бойы айтылған ойларды толық жазып отырады.
Дәптермен жұмыс: «Менің ойымша…»
Мөңке бидің жауабы
«Алыс — ақыл, жақын — ашу. Қымбат — сауап, арзан — күнә. Оңай — ақыл айту, қиын — орындау».
Талқылау сұрақтары
- Сенің ойыңша «алыс» не? «жақын» не?
- «Қымбат» пен «арзан» ұғымдарын қалай түсінесің?
- «Оңай» не, «қиын» не? Нақты мысал келтір.
Шешенге қойылатын негізгі талаптар
- Тілдік қабілет
- Білімділік
- Шыншылдық
- Сөйлейтін мәселесін анық білу
- Жинақылық
- Аңғарымпаздық
IV. Қорытындылау: «Ағаш» метафорасы
Тақтадағы ағаш суреті арқылы шешендік өнердің мәні жинақталады: тамыр — тарих, дің — тәрбие мен еңбек, жеміс — саналы қабылданған сөз.
Түбірі
Шешендіктің тамыры тереңде. Қандай шешендерді білесіңдер: Қазыбек би, Әйтеке би, Төле би, Абай және т.б.
Діңі
Діңі мықты болу үшін көп оқу, тәрбиелі болу, ақылды әрі тапқыр болу, сөзге шешендікке ұмтылу қажет.
Жемісі
Шешендіктің жемісі — айтылған сөз санаға жетіп, ойға қозғау салғанда көрінеді.
V. Бағалау
Оқушылар өзін-өзі бағалау парақшасы арқылы жұмысын қорытындылап, нәтижесін талдайды.
VI. Үй тапсырмасы
- Шешендік сөздер туралы оқу.
- «Егер мен Елбасы болсам…» тақырыбында эссе жазу.