Шығарма - кеспе
Сабақтың тақырыбы
Тіл ұстарту жұмыстарының амал-тәсілдері
Сабақтың мақсаты
Білімдік мақсат
Тіл ұстарту жұмыстарының амал-тәсілдері туралы және адам ойын жеткізудің негізгі құралдары болып саналатын мәтін түрлері жөнінде мағлұмат беру.
Тәрбиелік мақсат
Мақала тақырыптары арқылы оқушыларды үлгі-өнегеге, жақсы дәстүрге баулу; еңбекқорлыққа, ерлік істерге еліктіруге, саналылыққа, ұйымшылдыққа, адамгершілікке, достыққа, отаншылдыққа және ана тілін сүюге тәрбиелеу.
Дамытушылық мақсат
- Ізденімпаздық пен машықтану қабілетін арттыру.
- Тіл байлығын молайту, сөйлемді жатық әрі көркем құрай білуге дағдыландыру.
- Ойды толық жеткізу, мазмұнды қызықты етіп құрып жазу дағдысын қалыптастыру.
- Сөйлем талдау шеберлігін шыңдау.
Әдістер
Жаңа сабақ: тіл ұстарту жұмыстарының амал-тәсілдері
Өткен сабақта тіл ұстарту — стилистиканың бір тармағы екенін дәлелдедік. Бүгін тіл ұстартудың негізгі тармақтары мен әртүрлі амал-тәсілдері туралы әңгімелейміз.
Ойды жеткізудің негізгі құралдары
Күнделікті өмірде ойды жеткізуге көмектесетін мәтін түрлері көп: әңгіме, шығарма, мақала, баяндама, рецензия, тезис және т.б. Бұлардың барлығы — сөйлеу мен жазудың түрлері және дағдылары.
Сауаттылық өлшемдері
- Күрделі әрі көлемді мазмұнды әңгімені жүйелі түрде айтып бере алу.
- Әңгіме құрастыра білу және оны сауатты жазу.
- Аз сөзбен көп мағына аңғарта алу.
- Шығармашылық қабілетті үздіксіз дамыту.
Конспект, тезис, рецензия
Конспект, тезис, рецензия туралы қысқаша түсінік беріліп, оқулық бойынша анықтамалары жаздырылады. Тереңірек мәлімет арнайы бөлінген сағаттарда қарастырылады.
Негізгі фокус: мақала
Бұл сабақта басты тақырып — мақала. Мақала жазу үшін автор жазатын оқиғаны, істі не мәселені өз көзімен көріп, жан-жақты түсініп, мәнін аша білуі керек.
Мақала жазудың бастапқы қадамы
Ең алдымен тақырып таңдалады, содан кейін сол тақырыпқа сай мазмұн жоспарланады: негізгі ой, дәлел, мысал және қорытынды.
Шығармашылық ұғымы
«Шығармашылық — адамның белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің ең жоғары формасы» (Педагогикалық энциклопедия, 1961).
Бұл анықтаманы дәлелдеу үшін деңгейлік тапсырма түрінде дайындалған «шығарма-кеспелермен» жұмыс жүргізіледі.
Шығармашылық жұмыстар
Деңгейлік құрылым
- I деңгей: тақырыптың алғашқы сөйлемдері беріледі.
- II деңгей: тақырыптың соңғы сөйлемдері беріледі.
- III деңгей: тақырыптың ортаңғы сөйлемдері беріледі.
Оқушылар өз білім деңгейіне қарай кеспелерді толықтырып, мақала мәтінін құрастырады.
Шығарма-кеспе №1
«Ана тілі — арың. Бұл — аялдама.»
Жақып қарт қасында тұрған қазақ жігітіне: «Балам, жаңағы өткен қай автобус?» — деп сұрады. Жігіт: «Не знаю, аташка» — деп бұрылып жүре берді...
Шығарма-кеспе №2
«Наурыз тойы»
«Наурыз тойына әдейілеп шақырғандарыңа рахмет, қарақтарым!» — деп батасын берді.
Шығарма-кеспе №3
«Жақсының аты, ғалымның хаты өлмейді»
Яғни жыраулар тек қана ақын емес, үлкен ойшылдар: өз заманына баға беріп, болашақты болжаған жандар.
Нәтиже күтілімі
Әр кеспе оқушыны мәтінді логикалық байланыстыруға, ойды дәлелдеуге және тілдік нормаларды сақтауға жетелейді.
Шығармашылық диктант: «Жас Абай — шешен бала»
Мәтін үнтаспадан тыңдатылады. Жұмыс кезең-кезеңімен ұйымдастырылады: алдымен түсіну, кейін конспектілеу мен тезис жазу, содан соң шығармашылық диктант.
Мәтін
Абай ертеден-ақ өзіне біткен табиғи ерекшелік, сергек ой, сезімді жүрегінің арқасында талай жерде тапқырлығымен, шешендігімен байқала бастайды. Семейде оқып жүргенде құдасы Тінібайдың үйіне келсе, Тінібайдың досы Ақай бай келіп отыр екен.
Ақай Абайды көріп: «Мынау көзі өткір бала кімнің баласы?» — дейді. Сонда Тінібай: «Бұл — Құнанбай мырзаның Ибраһим атты баласы», — дейді.
Сонда Ақай: «Құнекеңнің бәйгеге қосуға дайындап жүрген құнаны бар екен ғой» — деп сөзбен қағытады. Сонда Абай: «Бұл кісі Найман елінің алақанына салып әлпештеген ақ бүйрек алмасы ма?» — депті.
Сонда Ақай: «Япырай, мына бала мені оңдырмай жеңіп кетті-ау. Мен оны бәйге құнанға теңесем, ол мені жейтін алмаға теңеді ме?» — депті. Абай осылайша шешендігімен ерте көрінген еді.
Сабақты қорытындылау: топпен жұмыс
1) Топтастыру стратегиясы
«Тіл ұстарту» тақырыбын оқи отырып, сөздік қорымыз қаншалықты байыды? Нені түсіндік?
2) Еркін жазу (ой-толғаныс)
Қалаған тақырып бойынша мақала жазу (үй тапсырмасы ретінде бекітіледі).
3) Ой қорыту
- Бұл сабақтан нені үйрендің?
- Тірек сөздерді қатыстырып, ауызша мәтін құра.
Ауызша мәтін құрау: «Құстар»
Тірек сөздер:
Үй тапсырмасы
- 1 Қалаған тақырып бойынша мақала жазу.
- 2 Өзің қызығып оқыған көркем шығармадан алған әсеріңді мақала түрінде жазу.
Бағалау
Оқушының жұмысы мәтіннің мазмұндылығы, тіл тазалығы, құрылымның жүйелілігі, көркемдік тәсілдерді қолдануы және талдау дағдысы бойынша бағаланады.