Қазақша рефераттар

Көшпелі мал шаруашылығының түрлерін ата

Сабақтың барысы

Бұл сабақ құрылымы оқушының алдыңғы білімін еске түсіруден басталып, жаңа мазмұнды меңгерту және білімді бекіту тапсырмаларымен жалғасады.

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1.Оқушылармен амандасу, түгендеу.
  2. 2.Зейінді сабаққа шоғырландыру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Үй тапсырмасы карточкалық сұрақтар және қысқа “зымыран” сұрақтар арқылы тексеріледі.

Үй тапсырмасын тексеру

1) Карточка бойынша сұрақтар

  1. №1.Көшпелілік деген не?
  2. №2.Көшпелілердің баспанасы туралы не білесің?
  3. №3.Көшпелі мал шаруашылығының түрлерін ата.
  4. №4.Ертедегі темір өндірудің қарапайым тәсілі қандай болды?
  5. №5.Көшпелі мал шаруашылығы үшін ертедегі тұрғындар малдың қандай түрлерін таңдаған?

2) “Зымыран” сұрақтар

  1. 1. Көшпелі мал шаруашылығы қашан қалыптасты? Жауап

    Шамамен б.з.б. II мыңжылдықта.

  2. 2. Көшпелілер нені киелі санады? Жауап

    Ошақты.

  3. 3. Жылы қоралары бар тұрақты орын қалай аталады? Жауап

    Қыстау.

  4. 4. Қыс жақындағанда қоныстанатын, қыстауға жақын жайылым қалай аталады? Жауап

    Күзеу.

  5. 5. Жайлау деген не? Жауап

    Малды алысқа ұзатып жаятын жазғы жайылым.

III. Жаңа сабақ: § 14. Сақтардың мекендеген жері. Сақ қоғамы

Сабақ жоспары

  1. 1.Сақ туралы алғашқы мәліметтер
  2. 2.Сақ тайпаларының қоныстануы
  3. 3.Сақ қоғамы

Дәптермен жұмыс

Оқушылар тақтадағы негізгі мәліметтерді дәптерге түсіреді: анықтамалар, топтастыру, кестелер.

Сақтар туралы алғашқы деректер

Зерттеушілер сақтар жөнінде мәлімет беретін ежелгі мәтіндердің екі тобы бар екенін көрсетеді. Сақтар — б.з.б. I мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі тайпалар. Олар ежелгі дүние өркениеттерімен белсенді қарым-қатынас жасаған.

“Сақ” атауының түсіндірмелері

  • Парсы жазбаларында — “құдіретті еркектер” деген мағынада.
  • Иран жазбаларында — “жүйрік атты турлар”.
  • Ежелгі грек авторлары — “азиялық скифтер” деп атаған.

Сақ тайпаларының қоныстануы

Жазба деректерде сақ бірлестіктері әртүрлі атаулармен берілген. Төмендегі кесте негізгі топтар мен олардың мекендерін жүйелейді.

Сақ тобының атауы Мекені
Парадарайа (теңіздің арғы жағындағы сақтар) Қара теңіздің солтүстігі, Арал теңізі маңы, Сырдария мен Әмударияның төменгі ағысы.
Тиграхауда (шошақ бөрік киетін сақтар) Сырдарияның орта ағысы, Тянь-Шань, Жетісу.
Хаумаварга (хаома сусынын дайындайтын сақтар) Мургаб аңғары.

Деректерде кездесетін тайпа атаулары

Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағасын мекендеген сақ тайпалары жазба деректерде дайлар, аргиппейлер, исседондар, массагеттер деп те аталады. Олар Қазақстанның Орал тауының оңтүстік өңірлерінде, сондай-ақ Солтүстік және Орталық аймақтарында өмір сүрген.

Сақ қоғамы

Сақ қоғамы үш әлеуметтік топтан тұрған:

Жауынгерлер

Қызыл, сары-қызыл

Қоғамды қорғайтын, әскери міндет атқаратын топ.

Абыздар

Ақ

Діни рәсімдер мен салт-дәстүрді атқарған топ.

Егіншілер мен малшылар

Сары, көк

Негізгі шаруашылықты жүргізген еңбекші қауым.

IV. Жаңа сабақты бекіту

Бекіту кезеңі оқушының түсінгенін тексеріп, негізгі ұғымдарды нақтылауға бағытталған тапсырмалардан тұрады.

A) Тарихи диктант

Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қой.

Тиграхауда сақтары қазіргі Ташкент қаласы аймағында ____________________________ және Жетісу жерінде өмір сүрген. Тайпа көсемі ____________________ атқарып, тайпалар мен рулар арасындағы ____________________ шешті, ____________________ реттеп отырған.

Ә) “Ойлан, тап!” (әріптерді дұрыс орналастыр)

  1. 1) ГЕТАССАМ
  2. 2) ТОДРОГЕ
  3. 3) ЙАРАДАПАРА
  4. 4) РАДЗЫБА
  5. 5) НОБАРСТ

Б) Семантикалық карта

Дұрыс жауаптың тұсына “+” белгісін қой.

Топ/Белгі Мургаб аңғары Арал маңы Сырдария (орта ағыс)
Сақ-парадарайа + + +
Сақ-тиграхауда + + +
Сақ-хаумаварга + + +
Әлеуметтік топ Сары/көк Қызыл/сары-қызыл Ақ
Сақ жауынгерлері + + +
Абыздар + + +
Малшылар мен егіншілер + + +

Ескерту: кестедегі “+” белгілері оқушы тарапынан толтыруға арналған.

В) Ребус

Берілген суреттер бойынша тайпа атауын табу.

Г) “Белес” (сәйкестендіру)

Берілген сөз тіркестерін тиісті ұғымдармен сәйкестендір.

  1. 1.Дайлар, аргиппейлер, исседондар, массагеттер —
  2. 2.Аңшылық, терімшілік, балық аулау —
  3. 3.Жайлау, күзеу, көктеу, қыстау —
  4. 4.Тас дәуірі, қола дәуірі, темір дәуірі —
  5. 5.Қазғыш таяқ, шоқпар, қашау, бифас —
  1. 1.Ежелгі кезең
  2. 2.Сақтар
  3. 3.Көшпелі мал шаруашылығы
  4. 4.Кәсіп
  5. 5.Еңбек құралдары

Д) “Кім тапқыр?”

Шашылған әріптерден бүгінгі жаңа тақырыпқа байланысты сөздер құрастыр.

Күн диаграммасы

Негізгі ұғымдарды (сақтар, қоныстану аймақтары, қоғам құрылымы, дерек атаулары) диаграммаға түсіріп, байланысын көрсет.

V. Қорытынды

Бүгін біз Қазақстан аумағын мекендеген, қазақ халқының тарихи қалыптасуына ықпал еткен сақ тайпалары туралы мағлұмат алдық.

Тарихи жады және тәуелсіздік нышандары

Қазақ халқы үшін желтоқсан айы айтулы даталарға толы: 16 желтоқсан — Тәуелсіздік күні, 17 желтоқсан — демографиялық жаңару күні. Алматыдағы жаңа алаңда Тәуелсіздік монументі орнатылған. Онда қанатты барысқа мінген “Алтын киімді” сақ жауынгері бейнесі сомдалған.

“Алтын адам” — сақ мәдениетінің бірегей ескерткіші. Ол Есік қорғанынан 1969–1970 жылдары табылған.

VI. Үй тапсырмасы

  • § 14-ті оқып келу.
  • Өзін-өзі тексеру сұрақтарына жауап беру.

VII. Бағалау

Оқушылардың жұмысы сабаққа қатысу белсенділігі, жауаптарының дәлдігі және жазбаша тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.