Бисермен тоқудың кең тарлаған техникасы - параллельді тоқу
Сабақ туралы мәлімет
Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Келді-Мұрат ауылы, Благодарное орта мектебі. Технология пәнінің мұғалімі — Камен Әбілхайдарқызы Құрманова.
Сабақтың түрі
Аралас, сарамандық сабақ.
Сабақтың әдістері
Сұрақ-жауап, түсіндірмелі-иллюстрациялық.
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Жалпы мақсат
Оқушыларға моншақпен кестелеп тоқуды үйрете отырып, композициялық панно жасау.
Білімділік мақсаты
Моншақ тоқу бойынша білімді жүйелеу, шеберлік деңгейін арттыру, әсемдік пен сұлулықты бағалай білуге үйрету.
Дамытушылық мақсаты
Өз бетінше жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру, шығармашылық қабілетін дамыту.
Тәрбиелік мақсаты
Төзімділікке, ұқыптылыққа, әдемілікті сезінуге тәрбиелеу және эстетикалық талғамын арттыру.
Пәнаралық байланыс
Көрнекіліктер мен құрал-жабдықтар
Сабақтың көрнекілігі
- Моншақтан (бисерден) жасалған бұйымдар үлгілері
- Сызбалар
- Кітаптар, журналдар
- Плакаттар
Қажетті құрал-жабдықтар
- Әртүрлі түсті су моншақтар (бисер)
- Картон
- Сым темір
- Қайшы
- Бисер салатын ыдыс
Сабақтың барысы
- 1. Ұйымдастыру кезеңі: амандасу, сабаққа дайындығын тексеру, оқушыларды түгендеу.
- 2. Үй тапсырмасын тексеру.
- 3. Жаңа тақырыпты жариялау: мақсат-міндеттерімен таныстыру.
- 4. Жаңа тақырып: су моншақпен (бисермен) гүл тоқу.
Бисердің шығу тарихы
Бисер тоқу — ертеден кең тараған халық шығармашылығының бір түрі әрі әшекей бұйымдар жасаудың нәзік өнері. Бисермен қарапайым суреттерден бастап күрделі көптүсті композицияларға дейін жұмыс орындауға болады. Сондай-ақ алқа, тұмарша, шашбау, сырға, білезік, белдік, сөмке, тіпті ойыншықтарды да әшекейлеп тоқуға мүмкіндік бар.
Қолдан жасалған бисер бұйымдары Ресейде де, шетелдерде де жоғары бағаланады. Бұл өнер бүгінде қайта жаңғырып, жаңа қарқынмен дамып келеді. Бисер тоқу нәзіктік, шыдамдылық, қиял және шеберлік талап етеді. Схемамен жұмыс істегенде есте сақтау қабілеті мен түстерді ажырата білу маңызды.
Әйнек және бисер
Бисердің тарихы әйнектің пайда болуымен тікелей байланысты. Әйнектің нақты қашан пайда болғаны туралы дерек толық сақталмаған. Аңыз бойынша, әйнекті ең алғаш пайдаланудың құпиясын Финикия елі ашқан: көпестер Сирияға тоқтағанда, отқа қазан қоюға тас таба алмай, кемедегі селитраны пайдаланған. Қатты қызудың әсерінен селитра құммен араласып, сұйық әйнекке айналған деседі.
Кейбір деректер әйнектің отаны ежелгі Египет болғанын айтады. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасыр ескерткіштерінен әйнектен жасалған моншақтар, амулеттер, ыдыс-аяқтар табылған. Египеттіктер әйнек массасына кобальт, мыс, марганец қосып, көгілдір, жасыл, алқызыл түстер алған.
Атаудың шығуы және таралуы
«Бисер» атауы Египетпен байланыстырылады: араб тіліндегі «бусра» немесе «бусер» сөзінен шығып, «жалған маржан» деген мағына береді. Рим империясы Египетті басып алғаннан кейін әйнек өндіру Римге ауысып, империя құлаған соң Византияға көшкен. Константинополь жауланғаннан кейін шеберлер жан-жаққа тарап, бисер өнері әлемге кең тарай бастайды.
Қазіргі таңда бисерден тоқылған бұйымдар жиі кездеседі: жастар мен орта жастағы әйелдерге арналған сәндік киімдер, оюлармен әшекейленген киімдер, аяқ киімдер мен сөмкелер. Ұзаққа шыдауы үшін көбіне берік жібек жіп немесе леска қолданылады. Қазақтың ою-өрнектерін бисермен орындап, тұмарша, өңіржиек, бойтұмар, алқа, шашпау сияқты әшекейлер тоқу ерекше сәнді көрінеді.
Жаңа сөздер мен ұғымдар
Бисер
Ұсақ моншақтарға берілетін жалпы атау.
Стеклярус
Ұзындығы шамамен 3 мм, түтікше тәрізді су моншақ түрі.
Фурнитура
Қосымша көмекші материалдар: түйме, ілгек, жіптер және басқа құрамдас бөлшектер.
Композиция
Бірнеше элементтің көркем үйлесімі және құрастыруы.
Жұмыс орнын ұйымдастыру
Бисермен тоқу жұмысы қызықты әрі нәтижелі болуы үшін құрал-сайманның толық болуы ғана емес, жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру да маңызды. Ең бастысы — бисерді ыңғайлы орналастыру.
- Түрлі түсті бисерді бір түсті бедерлі фланель матаға үйіп қою ыңғайлы.
- Терең емес (шамамен 5–10 мм) тәрелке пайдалануға болады, әр түсті бөлек ыдысқа салған дұрыс.
- Жақтауы аласа қорапшалар да қолайлы.
- Жұмыс орны жарықпен жақсы қамтамасыз етілуі керек, әйтпесе көз тез шаршайды.
- Көзге демалыс беру үшін әр сағат сайын 10–15 минут үзіліс жасаған жөн.
Сарамандық жұмыс: негізгі техника
Бисер тоқуда кең тараған әдістердің бірі — параллельді тоқу. Бұл тәсілде сым темір бисердің қуысынан параллель түрде өткізіледі.
Техника қауіпсіздігі
Жұмыс барысында қайшыны дұрыс қолдану, сымның ұшын қауіпсіз ұстау, жұмыс орнын жинақы ұстау сияқты қауіпсіздік ережелерін міндетті түрде сақтау қажет.
«Себеттегі гүлдер» композициясы
Қажетті түстер
- Себетке: қоңыр түс
- Гүлдерге: көк немесе сары түсті моншақтар
Қолданылатын тәсілдер
- Себетке: шалып тоқу техникасы
- Жапырақ пен гүлге: параллель тоқу техникасы
Себетті тоқу қадамдары
- 1) Тоқуды түп жағынан бастаңыз.
- 2) Сым темірдің бір ұшына бірінші қатарға 5 моншақ тізіңіз.
- 3) Екінші қатарға 4 моншақ тізіп, екінші ұшымен бекітіңіз.
- 4) Сымның екі ұшын бірдей тартып, сұлба бойынша жалғастырыңыз.
Сабақты бекіту: «Ғажайып қоржын» ойыны
Оқушылардың бисер туралы түсінігін жинақтау үшін «Ғажайып қоржын» ойыны ұйымдастырылады.
Ойын шарты
Қоржыннан асық алып, түскен тапсырмаға сәйкес сұрақтарға жауап береді.
- Бисер дегеніміз не?
- Моншақ дегеніміз не?
- Бисердің стеклярустан қандай айырмашылығы бар?
- Бисермен жұмыс істеу барысында қандай техника қауіпсіздігі ережелері сақталады?
Қорытынды
Композиция (панно) жасау барысында оқушылардың біліктілігі, нәзіктігі, әдемілікті сезінуі, сондай-ақ қиялы мен шеберлігі дамитыны ескеріледі.
Сабақ соңында оқушылардың жұмысы бағаланып, үй тапсырмасы беріледі.