Шығыс Еуропа жазығының қазіргі экологиялық жағдайына тоқталып, оларға мән беруге тәрбиелеу
8-сынып: Шығыс Еуропа жазығы
Бұл сабақта Шығыс Еуропа жазығының Қазақстанға енетін бөлігінің географиялық орны, ежелгі платформа ретіндегі табиғаты, пайдалы қазбалардың орналасу заңдылықтары, жер бедерінің қалыптасуы, климат ерекшеліктері, ішкі сулары, табиғат зоналары және табиғатты қорғау мәселелері қарастырылады.
Сабақтың мақсаттары
- Білімділік: географиялық орны, платформалық құрылым, жер бедері, климат, ішкі су, табиғат зоналары, қорғау.
- Тәрбиелік: экологиялық жағдайға жауапкершілікпен қарау, отансүйгіштік қасиетті дамыту.
Сабақ туралы
- Түрі:
- аралас сабақ
- Құралдар:
- Қазақстанның физикалық картасы, атлас, слайд, кескін карта, маркерлер, А3, тесттер, стикерлер
Сабақты ашу: жұмбақ
Мен жатырмын бөлігінде батыстың,
Мұнай менен газым бар — Каспий маңы.
Жалпы Сырт, Орал алды,
Ойпат пен үстірттерім және бар.
Ойлап көрші, қай жазықпын, табыңдар?
Жауабы: Шығыс Еуропа жазығы
Географиялық орны және шектесетін аумақтар
Шығыс Еуропа жазығы — Жер шарындағы ең ірі жазықтардың бірі. Қазақстанға оның оңтүстік-шығыс бөлігі енеді. Қазақстандық бөлігі Мұғалжар және Үстіртпен, оңтүстігінде Маңғыстаумен шектеседі. Республика аумағындағы Жалпы Сырт қыраты, Каспий маңы ойпаты және Орал алды (Жем) үстірті осы аймақтың құрамына кіреді.
Геологиялық негізі: ежелгі платформа
Платформалық құрылым
Аймақ геологиялық дамуы мен тектоникалық құрылысы жөнінен ежелгі Шығыс Еуропа платформасының оңтүстік-шығыс бөлігі болып саналады. Платформаның фундаменті архей мен протерозойда қалыптасып, кристалды қатты жыныстардан тұрады.
Шөгінді жамылғы және даму тарихы
Фундаменттің бетін кейінгі эралардың (палеозой, мезозой, кайнозой) шөгінді жыныстары жауып жатыр. Қазақстандық бөлігі ұзақ уақыт су астында болып, біртіндеп көтерілу нәтижесінде қазіргі қалпына келген. Каспий маңы бөлігінде майысу күшті болғандықтан, мұнда шөгінді қабат өте қалың таралған.
Жер бедерінің қалыптасуы (қысқаша)
- Жем үстірті — жоғарғы бор дәуірінде қалыптасқан.
- Жалпы Сырт — палеоген теңізі тартылғаннан кейінгі үдерістермен байланысты.
- Каспий маңы ойпаты — антропогенде, соңғы мұз басудан кейінгі кезеңде қазіргі пішінін айқын қалыптастырған.
Климат: құрғақ, континентті
Географиялық орны, жер бедерінің жазықтығы және ауа массаларының алмасуы солтүстіктен оңтүстікке қарай ылғалдың азаюына әкеліп, құрғақ континентті климатты қалыптастырады. Мұхиттар мен теңіздерден алыс орналасуы климаттың шұғыл континентті болуына негізгі себеп.
Қыс
Суық: қаңтарда солтүстікте орташа −15°C, оңтүстікте −8°C. Сібір мен Арктикадан суық ауа енгенде −40°C-қа дейін төмендеуі мүмкін.
Жаз
Ыстық, қапырық: шілдеде орташа 22–24°C. Аңызақ желдер жиі байқалады.
Жауын-шашын
Солтүстікте шамамен 350 мм, оңтүстікте 140 мм.
Ішкі сулары: өзендер мен Каспий
Ірі өзендер
Жайық
Орал тауының оңтүстік беткейінен басталып, Каспий маңы ойпатына шыққан соң кең арналы өзенге айналады (ені шамамен 300–500 м). Көктемгі тасқын кезінде ондаған шақырымға жайылып, жайылма көлдер мен шалғындар қалыптасады. Су каналы арқылы егістік пен жайылымды суландыруға пайдаланылады.
Ойыл
Ұзындығы шамамен 800 км. Жайықтың саласы. Қар суымен қоректенеді. Соңғы жылдары судың шаруашылыққа көп алынуына байланысты жазда арнасы тартылып, кейде Жайыққа жетпей қалады.
Жем
Ұзындығы шамамен 712 км. Мұғалжардың батыс беткейінен бастау алып, Каспийге бағытталады. Қар суымен қоректенеді. Кей жылдары теңізге 50–60 км жетпей тартылып қалуы мүмкін.
Каспий теңізі
Көлдердің ішіндегі ең ірісі — Каспий теңізі. Аумағының өте үлкен болуына байланысты “теңіз” деп аталады, ал табиғаты жағынан бұл — Жер шарындағы ең үлкен тұйық көл. Қазақстанға оның солтүстігі мен солтүстік-шығыс бөлігі кіреді. Негізінен өзен сулары арқылы қоректенеді, қыста қатады және бағалы балыққа бай.
Пайдалы қазбалар: мұнай-газ және тұз
Каспий маңы ойпатының басты байлығы — мұнай мен газ. Олар жер қойнауындағы тұз күмбездерінің көтерілуіне байланысты пайда болған жарықшақтарда жиналады. Қорлар Пермь, триас, юра, бор және палеоген қабаттарында кездеседі. Бұл ауданда Теңіз, Қарашығанақ, Жаңажол сияқты ірі кен орындары жұмыс істейді.
Басқа пайдалы қазбалар
- ас тұзы
- бор
- құрылыс материалдары (құм, саз, балшық және т.б.)
Сабақтың құрылымы: кезеңдер мен тапсырмалар
Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу, түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
- Сыныпта жоқ оқушыларды анықтау.
Топқа бөлу
Оқушылар белгіленген үлестірмелер арқылы топтарға бөлінеді:
- 1-топ: Географтар
- 2-топ: Химиктер
- 3-топ: Биологтар
Үй жұмысын тексеру
Мұғалім сөйлемдерді оқиды. Оқушылар келіссе ақ, келіспесе жасыл түсті көтереді.
Тапсырма 1: тұжырымдар
- Шөл зонасының жалпы көлемі 120 млн га, республика аумағының 44%-ын алып жатыр.
- Шөлейт зонасының топырағы құнарлы қара топырақтан тұрады.
- Ойыл, Торғай, Сарысу, Аягөз, Жем — орман зонасының өзендері.
- Орманды дала зонасының байлығы — шоқ қайыңдар мен шоқ қарағайлар.
- Орманды дала зонасының солтүстігіндегі қара топырақтың қалыңдығы 75 см-ге дейін жетеді.
- Қазақстан жеріне орманды дала зонасының тек оңтүстік шеті сүйірленіп кіреді.
- Орманды дала зонасында 1 мыңнан астам көл бар.
- Шөл зонасының ауа райы қолайлы, жауын-шашын мол, топырағы құнарлы.
- Құмды шөлдер: Қызылқұм, Мойынқұм, Қарақұм, Сарыесік-Атырау.
- Ірі сазды шөлдер: Үстірт, Бетпақдала, Сырдария өзенінің оңтүстік жағалауы.
- Қазақстанның жақсы игерілген табиғат зоналарының бірі — дала зонасы.
- Дала зонасының топырағы — қара және қызыл қоңыр топырақ.
Тапсырма 2: картамен жұмыс
Табиғат зоналарын картаға түсіріп, шартты белгілермен көрсету және белгілеу.
Дағды: кеңістіктік ойлау, шартты белгілерді қолдану, картамен дәл жұмыс істеу.
Тапсырма 1: «Ойлан – жұптас – бөліс»
Постер құрастыру және қорғау.
- 1-топ: жануарлар мен өсімдіктер
- 2-топ: өзендер мен көлдер
- 3-топ: пайдалы қазбалар
Галереяға саяхат
Оқушылар тақтаға жабыстырылған стикерлерді қарап шығып, Шығыс Еуропа жазығына тән емес өзен-көл, жануар, өсімдік атауларын іріктеп алып тастайды.
Тапсырма 2: кестемен жұмыс
«Табиғат жағдайының қолайлы және қолайсыз жақтары» кестесін толтыру.
Қолайсыз жақтары
Қуаңшылық, аңызақ жел, жауын-шашынның аздығы, өзендердің жазда тартылуы.
Қолайлы жақтары
Мұнай-газ, тұз сияқты ресурстар, жайылымдық алқаптар, өзен аңғарларындағы шабындықтар.
Тапсырма 3: «Миға шабуыл» сұрақтары
- Шығыс Еуропа платформасының фундаменті қандай жыныстардан қалыптасқан?
- Каспий теңізі теңіз деңгейінен қанша метр төмен орналасқан?
- Алғаш мұнай фонтаны атқылаған жыл қайсы?
- Жем өзені қандай сумен қоректенеді?
- Ойыл өзені қай өзеннің саласы?
- Шығыс Еуропа жазығында “Бэр төбешіктері” қай жерде кездеседі?
- Құм, саз, балшық, ұлутас — бұлар қандай жыныстар тобына жатады?
- Шығыс Еуропа жазығында жаздағы орташа температура қандай?
- Каспийде қандай бағалы балық түрлері таралған?
- Каспий маңы ойпатының жер бедері неліктен жазық болып келеді?
- Эрозияның қандай түрі басым?
- Шығыс Еуропа жазығындағы қазіргі экологиялық проблемалар қандай?
Тапсырма 4: кескін картамен жұмыс
Қазақстанның физикалық-географиялық аумақтарын кескін картаға түсіру, негізгі нысандарды белгілеу.
Рефлексия: «Табыс баспалдағы»
Оқушылар өз жетістігін бағалап, қай деңгейде тұрғанын және келесі қадамға не қажет екенін қысқаша жазады.
Үй тапсырмасы
Шығыс Еуропа жазығы тақырыбын оқу, мазмұндау.