Қаламгерлік көсемсөзі
Ахмет Байтұрсынұлы: ағартушылық дәстүрді жалғастырған тұлға
XIX ғасырдың жарқын жұлдыздары — Шоқан, Ыбырай, Абай қалыптастырған ағартушылық-демократиялық бағытты жаңа буын ішінде ілгері жалғастырған ірі тұлғалардың бірі — дарынды ақын, көрнекті ғалым әрі журналист Ахмет Байтұрсынұлы. Ол 1873 жылдың 28 қаңтарында бұрынғы Торғай облысы, қазіргі Жангелдин ауданына қарасты Сарытүбек өңірінде дүниеге келді.
Балалық шақтағы сын: әке тағдыры мен әділетсіздік
Әкесі Байтұрсын Шошақұлы ел ішінде беделді, намысқой, қайратты кісі болған. Ол өз тұсындағы әділетсіз билеушілердің зорлығына қарсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғайдағы Яковлевті соққыға жығуы ақыры үлкен дауға ұласып, Байтұрсын мен інісі Ақтас 15 жылға Сібірге жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар Ахметтің жүрегіне ауыр жара салып, кейінгі азаматтық ұстанымына да ықпал етті.
Білім жолы және ұстаздық қызмет
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886–1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891–1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі оқуын жалғастыруға мүмкіндігі болмай, өздігінен ізденіп білімін жетілдіреді.
1895–1909 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыстық және екі сыныптық училищелерде бала оқытады. Осы кезеңде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптеп қоныс аударуы жергілікті халықтың тілін, мәдениетін, елдігін сақтап қалу мәселесін күн тәртібіне шығарады. Ахмет үшін бұл сұрақтың өзегі айқын еді: тіл әлсіресе, халықтың да тұтастығы әлсірейді.
Ұстаным: халықты өнер-білімге жетелеу — өз оқығанының парызы
Ахмет өз ойын іске асыруға нақты қадаммен кірісті. 1896 жылы ол А. Алекторовпен кездесіп, қазақ даласында бала оқыту ісі жөнінде кеңеседі. Алайда орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсаты мен орыстандыру саясатын да аңғарды. Осыдан кейін ол қазақты өнер-білімге жетелеу өзге жұрттың емес, өз ішімізден шыққан оқығандардың міндеті деген түйінге келеді.
Сонымен бірге Алекторовтың қазақ тарихы мен фольклорына қатысты жинаған материалдары Ахметтің ой-өрісін кеңейтіп, көптеген көмескі түсініктерін айқындауына әсер етеді. Бұл ықпал оның ғылымға, тіл мен әдебиетке жүйелі қарауына жол ашады.
«Әдебиет танытқыш»: сөз өнерін ғылым деңгейіне көтеру
А. Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегінде ғылыми мақалалар мен тұжырымдар жүйеленіп, өнер, тіл және сөз табиғатына терең талдау жасалады. Еңбектің «Аңдату» бөлімінде ол өнерді екі арнаға бөліп қарастырады: тіршілікке қажетті бұйым-жасауға негізделген еңбек өнері және сұлулықты мақсат ететін көркем өнер.
Тірнек өнері (тіршілік қажеті)
Бұл арнада мақсат — заттың берік, ыңғайлы, тұтынуға қолайлы болуы. Көркемдік екінші орында тұрады.
Көрнек өнері (көркемшілік мұраты)
Мұнда басты нысана — сұлулық. Көзге көркем, көңілге жағымды етіп жасау алдыңғы қатарға шығады.
«Өнердің ең алды — сөз өнері»
«Көрнек өнерінің тараулары» туралы талдауында Ахмет сөз өнерінің қуатын айрықша атап, «Өнердің ең алды — сөз өнері» деген тұжырымға келеді. Қазақтың «Өнер алды — қызыл тіл» деуі де бекер емес: сөз арқылы сәулетті сарайды да, сымбатты суретті де, әсем ән мен күйді де сипаттап, танытуға болады.
Негізгі ой: сөз — тек баяндау құралы емес, өзге өнер түрлерін де «танытатын» әмбебап мүмкіндік.
Сөздің философиясы: ақыл, қиял, көңіл және тілдің міндеті
«Сөз өнері» туралы бөлімінде Ахмет адам санасындағы үш тірекке — ақыл, қиял, көңілге сүйенеді. Ол ақылды «аңдау» (ұғу, тану, ойлау), қиялды «меңзеу» (ұқсату, бейнелеу), ал көңілді «түю, талғау» деп түсіндіреді. Осы негіздер арқылы тілдің міндеті айқындалады: ішкі ой мен күйді дәл әрі әсерлі түрде сыртқа шығару.
Неге шебер сөз айту қиын?
Ахмет кез келген адамның сөзді шебер жұмсай бермейтінін ескертеді. Ол орыс әдебиетінен мысал келтіріп, Пушкиннің кей өлеңдерін бірнеше мәрте түзеткенін, Толстойдың баспаға бергеннен кейін де қайта-қайта өңдегенін айтады. Мұның бәрі ойдағыны тілге дәл түсірудің аса күрделі екенін көрсетеді.
Осы тұста ол Абайдың сөз қадірі туралы әйгілі ойын алға тартады: өлеңге талас көп болғанымен, «таңдамасы» аз; шын жақсы сөздің «іші алтын, сырты күміс» болады.
Абай мен Мағжан мысалы: бейнелеудің қуаты
Ахмет сөз өнерінің мүмкіндігін құрғақ сипаттаумен шектемей, көркемдік талдау арқылы дәлелдейді. Абайдың «Күз» өлеңі арқылы әлеуметтік күйді, тұрмыс ауырлығын философиялық-аналитикалық тұрғыда танытса, Мағжан Жұмабаевтың толқынды бейнелеуі арқылы тілдің образ жасау қабілетін салыстыра көрсетеді. Мұндағы мақсат — сөздің тек хабарлаушы емес, дүниені «сездіретін» қуатын ашу.
«Сөз өнерінің ғылымы»: өнердің ғылыми негізі бар
Ахметтің ірі жаңалығы — сөз өнерін ғылым ретінде тануы. Ол: пікірді, қиялды, көңіл күйін сөз арқылы тәртіппен, қисынымен, кестесімен сыртқа шығару — сөз шығару екенін айта отырып, «Сөз шығару өнерді керек қылса, өнер ғылымды керек қылады. Мұнан сөз өнерінің ғылымы туады» деген қорытынды жасайды.
Пікір — ойды ұғып, таразылау.
Қиял — ұқсату, бейнелеу арқылы суреттеу.
Көңіл — сезім күйін түю, талғау.
Тіл қисыны және тіл тазалығы: дәлдік пен жауапкершілік
«Тіл қисыны (яки лұғат қисыны)» тарауында ол тілдің ішкі заңдылықтарын танытатын ғылымға анықтама береді: асыл сөздің асыл болу шарттарын білдіру, түрлерін таныту, сөз шеберлерінің үлгі-өнегесі арқылы мүмкіндікті көрсету.
Ахмет сөз өнерін материалдық мәдениетпен салыстырып түсіндіреді: үй салу үшін топырақты илеп, кірпіш құйып, оны қалап үй тұрғызатынымыз сияқты, сөзден де ой еңбегі арқылы тұтас, көркем құрылым жасалады.
«Тілді білу» мен «тілді қолдана білу» айырмасы
Ол маңызды бір межені айқын ажыратады: қазақ тіліндегі сөздің бәрін білу — тілді қолдана білу емес. Тілді қолдана білу дегеніміз — ойға лайық сөзді таңдау және сол сөздерді сөйлем ішінде орын-орнына дәл қою. Бір тіл ортақ мұра болғанымен, оны бәрі бірдей бір деңгейде пайдалана бермейді; әркім сөзді өз логикасына сай жұмсайды, сөйлеу мәнерінен-ақ дүниетаным аңғарылады.
Жат сөзге сақтық: ана тілінің тұтастығын қорғау
«Сөз талдау» сияқты бөлімдерінде Ахмет тіл тазалығы туралы өзекті ой айтады: қандай тілде сөйлесек те, сол тілде таза сөйлеу — ойды айқын жеткізудің шарты. Ол басқа тілдің сөз қорын жөн-жосықсыз араластыру ана тілдің шетке ығысуына әкелуі мүмкін екенін ескертеді: жат тіл мен ана тілдің сөздерін араластыра берудің ақыры ана тілінен айырылып қалуға соқтыратынын айтып, үлкен жауапкершілікке шақырады.
Термин жасаудағы тарихи еңбек: қазақ тіл білімінің іргетасы
Қазақ тіл білімін қалыптастырудағы Ахмет Байтұрсынұлының ерен еңбегінің бірі — ғылыми терминдерді жасау. Бүгінгі күні кең қолданылатын зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз секілді көптеген атаулар — Ахмет ұсынған жүйелі терминдер.
Бұл атаулардың өміршеңдігі олардың табиғилығымен, қазақ тілінің ішкі мүмкіндігін барынша пайдалануымен байланысты. Сонымен қатар ол интернационалдық терминдерді де орынды жерде қолданудан қашпаған: фонетика, морфология, синтаксис, грамматика тәрізді ұғымдардың сол қалпы жұмсалуы соның дәлелі.
Ағартушылық мұрат: ана тілінде оқыту және оқу құралы
Ахмет Байтұрсынұлының ағартушылық қызметінің биік қыры — баланы ана тілінде оқыту мәселесін көтеруі. Ол өз пікірін үнемі ортаға салып, замандастарының ойымен санаса отырып, ағарту ісіндегі кемшіліктердің көбі оқу арқылы түзелетінін атап өтеді. Бұл тұжырым бүгін де өз маңызын жоғалтқан жоқ.
«Жазу тәртібі» атты мақаласында да ол оқу құралдарының сапасына айрықша мән береді: оқу ісіндегі ең маңызды құрал — кітап, әсіресе алғашқы әліппе. Мұндай кітаптар балалардың жанын қинамайтын, реті мен тәртібі бар, жүйелі болуы тиіс деген талап қояды.
Түйін: Ахмет Байтұрсынұлы тілдің тағдырын ұлттың тағдырымен бірлікте қарап, сөз өнерін ғылым дәрежесіне көтерді. Оның тіл қисыны, тіл тазалығы, термин жасаудағы жүйесі мен ағартушылық қағидалары — бүгінгі білім мен мәдениет кеңістігінде де бағыт-бағдар беретін құндылық.