Қазақша рефераттар

Бүйректің аурулары

Зәр шығару жүйесі Денсаулық және алдын алу Су-тұз алмасуы

Бұл материал 8-сынып биология сабағына арналған: зәрдің құрамы мен түзілу кезеңдері, бүйрек ауруларының негізгі түрлері, олардың себептері мен алдын алу жолдары, сондай-ақ су және минералды заттардың ағза үшін маңызы қарастырылады.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Зәрдің құрамы мен зәр түзілуін, бүйрек ауруларының түрлері мен пайда болу себептерін түсіндіру; алдын алу жолдарын меңгерту; су мен минералды заттардың ағзадағы рөлін ашып көрсету.

Дамытушылық

Оқушылардың өздігінен оқу дағдысын дамыту, ой-өрісін кеңейту, ізденісін арттыру және шығармашылыққа баулу.

Тәрбиелік

Өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауға және салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.

Әдістер

Топпен жұмыс, оқулықпен жұмыс

Көрнекілік

Интерактивті тақта, слайдтар

Пәнаралық байланыс

Халық медицинасы

Жаңа тақырып жоспары

  1. Зәрдің құрамы және зәр түзілуі
  2. Бүйрек аурулары және олардың себептері
  3. Бүйрек ауруларының алдын алу және ішімдіктің зияны
  4. Су мен минералды заттардың ағза үшін маңызы

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

  • Сәлемдесу
  • Оқушыларды түгендеу
  • Психологиялық ахуал қалыптастыру

II. Үй тапсырмасын тексеру

1) Тест сұрақтары

  1. Қандай мүшелер арқылы зат алмасудың соңғы өнімдері шығарылады?

    а) бауыр, бүйрек; ә) бүйрек, өкпе; б) аш ішек, тоқ ішек; в) тері, көкет

  2. Зәр шығару жүйесі қандай мүшелерден тұрады?

    а) бүйрек, тік ішек; ә) несепағар, тоқ ішек; б) бүйрек, несепағар; в) қуық, тік ішек

  3. Зәр қайда жиналады?

    а) бүйректе; ә) несепағарда; б) қуықта; в) тоқ ішекте

  4. Бүйректе түзілетін сұйықтық:

    а) су; ә) өт; б) тұз қышқылы; в) зәр

  5. Бүйректің негізгі құрылымдық-қызметтік бірлігі:

    а) нефрон; ә) бүйрек денешігі; б) бүйрек астаушасы; в) қақпасы

  6. Бүйректің сыртқы қабаты:

    а) бозғылт түсті зат; ә) денешік; б) жинағыш түтікше; в) қоңырқай қыртысты қабат

  7. Ағзадағы қан шамамен неше минут сайын бүйрек арқылы өтеді?

    а) 1 мин; ә) 3 мин; б) 5 мин; в) 7 мин

  8. Ересек адамдағы қуықтың орташа сыйымдылығы:

    а) 100 мл; ә) 200 мл; б) 350 мл; в) 500 мл

2) Сәйкестендіру

Мүшелер

  1. Бүйрек
  2. Тері бездері
  3. Өкпе
  4. Тоқ ішек

Ыдырау өнімдері

  1. CO2, H2O, ұшқыш заттар булары (эфир, хлороформ)
  2. Өт пигменттері, ауыр металдардың тұздары (кальций)
  3. Су, тұздар, зат алмасудың қалдық өнімдері, бөгде және улы заттар
  4. Су, тұздар

Дұрыс жауаптар

1 — б), 2 — в), 3 — а), 4 — ә)

III. Жаңа сабаққа кіріспе

Оқушыларға бағалау парағы және «Білемін — Білгім келеді — Білдім» (K-W-L) кестесі таратылады. 3 және 4-топқа алдын ала тапсырмалар берілген.

Ой шақыру

Ұлпалар мен мүшені,
Жасушаны тазартып,
Қажетсіз деген заттарды
Шығарар сыртқа бұл мүше.

Жауабы: бүйрек

Зәрдің құрамы және зәр түзілуі

Адам зәрінің құрамы

  • 96% — су
  • 1,5% — бейорганикалық заттар
  • 2,5% — органикалық заттар

Бейорганикалық бөлікте натрий хлориді көбірек кездеседі; сульфаттар, фосфаттар, калий, кальций, магний карбонаттары аз мөлшерде болады. Органикалық заттардан несепнәр мен зәр қышқылы жиірек ұшырасады.

Зәрдің сарғыш түсі құрамындағы урохром пигментіне байланысты. Урохром гемоглобиннің ыдырау өнімдерінен, сондай-ақ ішек пен бүйректе өт пигменттерінен түзіледі.

Күндік көрсеткіштер

Тәуліктік зәр мөлшері

Шамамен 1,2–1,6 л

Бүйрек арқылы өтетін қан

Тәулігіне 1700–1800 л-ден астам

Несепнәр бауырда аммиактан түзіледі.

Зәр түзілу кезеңдері

1) Сүзілу (фильтрация)

Сүзілу қыртысты қабаттағы бүйрек денешігінде, қылтамыр шумағында жүреді. Осы кезеңде бірінші реттік зәр түзіледі.

  • Әрбір 10 л қаннан шамамен 1 л бірінші реттік зәр түзіледі.
  • Бірінші реттік зәрде нәруыз болмайды.

2) Қайта сіңірілу (реабсорбция)

Бірінші реттік зәр құрамындағы су мен ағзаға қажетті заттардың (қант, аминқышқылдары, натрий және калий иондары және т.б.) едәуір бөлігі қайтадан қанға сіңіріледі. Нәтижесінде тәулігіне шамамен 1,5 л екінші реттік зәр түзіледі.

Реттелуі

Зәрдің сыртқа шығарылуы көбіне вегетативті (өсімді) жүйке жүйесі арқылы реттеледі. Сонымен қатар гипоталамуста түзілетін және гипофиздің артқы бөлігінен бөлінетін вазопрессин гормоны да қатысады.

Бүйрек аурулары: түрлері, себептері және алдын алу

Негізгі аурулар

  • Нефрит

    Бүйректің қабынуы. Көбіне бактериялар қоздырады. Қанда нәруыз азайып, зәр түзілуі баяулауы мүмкін.

  • Уремия (зәрліқан)

    Бүйрек қызметі бұзылғанда қанда несепнәр мөлшері шамадан тыс көбейіп, ағза уланады.

  • Бүйрек тасы (уролитиаз)

    Зәр құрамындағы нашар еритін қатты заттар (зәр қышқылы, кальций фосфаты) мөлшері артса, зәр жолында тас түзілуі мүмкін. Ірі тас зәрдің шығуына кедергі келтіреді.

  • Энурез

    Балаларда жиі кездеседі: түнгі уақытта зәрді ұстай алмау. Себептері ретінде бадамша бездер мәселелері және жұлын қызметінің бұзылыстары аталады.

  • Цистит

    Қуықтың қабынуы; салқын тиюден кейін зәр ұстамау/жиілеу байқалуы мүмкін.

Диагностика және емдеу туралы

Бүйрек ауруларын емдейтін дәрігер — уролог.

Қауіпті жағдайларда гемодиализатор (жасанды бүйрек аппараты) қолданылуы мүмкін.

Ішімдіктің бүйрекке зияны

Ішімдікті көп қолданғанда бүйрек жасушалары зиянды заттарды толық шығара алмайды. Қабыну үдеп, зәрмен бірге ағзаға қажетті нәруыздар да сыртқа шығуы мүмкін. Ауыр улану бүйрек қызметін күрт әлсіретіп, зәр бөлінуінің тоқтауына дейін жеткізуі ықтимал.

Алдын алу шаралары

  • Салауатты өмір салтын ұстану.
  • Өте ащы және өте тұзды тағамдарды шамадан тыс тұтынбау.
  • Ішімдік, есірткі және темекіден аулақ болу.
  • Қабыну ауруларының алдын алу, суықтан сақтану.

Бүйрек ауруларын емдеудің кейбір жолдары (халық медицинасы)

Жантақ өсімдігі туралы

Бүйрек пен қуық өзара байланысты болғандықтан, тас байланғанда халық медицинасында жантақ өсімдігін қолдану туралы мәліметтер кездеседі. Ол шөлді, құмды, далалы аймақтарда өседі және түйе малының негізгі қорегінің бірі.

  • Құрамында С дәрумені, каротин, эфир майлары, гликозидтер бар.
  • Дәрілік мақсатта шөбі — жазда, тамыры — күзде жиналады.
  • Бұтақтары мен жапырақтарынан дайындалған тұнба жөтелді басуға және бүйрек/қуықтағы тас кезінде қолданылған.

Тұнба дайындау (берілген нұсқа)

  1. 20 г тамырды 1 стақан қайнаған суға салады.
  2. 20 минут тұндырады.
  3. Сүзеді де, күніне 3 рет 4–5 ас қасықтан ішеді.

Қосымша ескертпелер

  • 1 апта бойы қара нан мен қарбызды азық ету туралы ұсыныс айтылады (құм мен тас шығуына ықпал етуі мүмкін деген түсінік).
  • Жүгері де бүйрек қызметін қолдауға пайдалы деп көрсетіледі.
  • Суық суды шамадан тыс ішу зиян болуы мүмкін; айран/сүтпен алмастыру ұсынылады.

Ескерту: халықтық тәсілдер медициналық кеңестің орнын алмастырмайды. Белгілер байқалса, дәрігерге қаралу қажет.

Су мен минералды заттардың ағза үшін маңызы

Минералды заттар: құрамы мен рөлі

Ағзадағы минералды заттардың негізгі бөлігін натрий, калий, кальций, магнийдің хлоридтері, фосфаттары және карбонаттары құрайды. Сонымен қатар темір, мырыш, мыс, кобальт, йод, марганец сияқты микроэлементтер де маңызды.

  • Темір — гемоглобин құрамына кіреді.
  • Мыс — көптеген ферменттердің құрамында болады.
  • Күкірт — асқазан қышқылы мен кейбір гормондардың құрамында болады.
  • Кобальт — В12 дәруменінің құрамдас бөлігі.

Сүйек пен шеміршектегі үлес

Сүйек және шеміршек ұлпаларында кальций — 90%, фосфор — 87%, магний — шамамен 50% мөлшерде кездеседі (берілген дерек бойынша).

Қайдан аламыз және қалай шығарылады?

Минералды заттардың мол көздері: ет, сүт, қара нан, бұршақ тұқымдастар және жемістер.

Тәуліктік мөлшер (орта есеппен)

  • Натрий — 215 мг
  • Калий — 75 мг
  • Кальций — 60 мг
  • Магний — 35 мг
  • Хлор — 215 мг
  • Фосфат — 105 мг

Шығарылуы

Асқазан-ішек арқылы сіңген минералды заттар қан мен лимфаға өтеді. Ерітінді түріндегі артық минералдар бүйрек арқылы (натрий, калий, хлор, йод) сыртқа шығарылады; ерімегендері үлкен дәретпен шығарылады.

Судың тәуліктік шығарылуы (берілген дерек)

  • Зәр арқылы — 1,0–1,4 л
  • Үлкен дәрет арқылы — 0,2 л
  • Тері және тер арқылы — 0,4 л

Су мен тұз алмасуын реттейтін орталық аралық мидағы гипоталамус бөлігінде орналасқан.

Судың ағзадағы үлесі

Су — кез келген жасушадағы ең көп химиялық қосылыс. Ұлпаға қарай мөлшері әртүрлі: сүйекте — шамамен 20%, май ұлпасында — 30%, бұлшық етте — 75%, ал ми, бүйрек, өкпе, бауыр және дәнекер ұлпаларында — 80–85%. Дамып жатқан ұрық жасушаларында 90%-дан да жоғары болуы мүмкін. Тіс кіреукесінде су шамамен 0,2% ғана.

Денедегі судың жалпы мөлшерінің шамамен 70% — жасуша ішінде, 30% — жасушадан тыс орналасады.

Тұзды артық тұтыну ағзада судың ұсталуын күшейтіп, жүрек пен бүйрекке артық жүктеме түсіреді. Жүрек қызметі жеткіліксіз және бүйрек аурулары бар адамдарға ас тұзын шектеу маңызды.

Тұрақты су-тұз алмасуы үшін ұсыныстар

  • Күн сайын қажетті мөлшерде су ішу.
  • Газдалмаған минералды және асханалық суды орнымен пайдалану.
  • Күнделікті жеміс-жидек тұтыну.
  • Қажет болған жағдайда биологиялық белсенді қоспаларды тек маман кеңесімен қабылдау.

Бекіту тапсырмалары

1-тапсырма: «Сандар сыры»

Сандар

  1. 90%
  2. 215 мг
  3. 1,0–1,4 л
  4. 0,4 л
  5. 70%
  6. 1,2–1,6 л
  7. 96%
  8. 1,5%

Жауаптары

  1. Сүйек және шеміршек ұлпаларындағы кальций мөлшері
  2. Натрий мен хлордың тәуліктік мөлшері
  3. Зәр арқылы шығатын су мөлшері
  4. Тері және тер арқылы сыртқа шығатын су мөлшері
  5. Жасуша ішіндегі судың мөлшері
  6. Ересек адамның тәулігіне бөлетін зәр мөлшері
  7. Зәр құрамындағы су мөлшері
  8. Зәр құрамындағы бейорганикалық заттар мөлшері

2-тапсырма: Биологиялық диктант

  1. Бүйректің ең қауіпті ауруы — ...
  2. Зәрдің сарғыш түсті болуы құрамындағы ... пигментіне байланысты.
  3. Нефрит ауруын ... тудырады.
  4. Уролитиаз дегеніміз — ...
  5. Балаларда көбірек кездесетін бүйрек ауруы — ...
  6. Энурез ... және ... бұзылуынан болады.
  7. Гемоглобиннің құрамына ... кіреді.
  8. Кобальт ... дәруменінің құрамына кіреді.
  9. Су мен минералды заттардың алмасуын реттейтін орталық ... орналасқан.
  10. Зәрде ... тұзы көбірек кездеседі.

Дұрыс жауаптар

  1. Нефрит
  2. Урохром
  3. Бактериялар
  4. Бүйрек тасы
  5. Зәр тоқтамау (энурез)
  6. Бадамша бездердің және жұлын қызметінің
  7. Темір ионы
  8. В12
  9. Аралық ми — гипоталамус
  10. Натрий хлориді

3-тапсырма: «Миға шабуыл» (қысқа тест)

  1. Зәр құрамындағы органикалық заттардың мөлшері: 2,5%.
  2. Несепнәр аммиактан қай мүшеде түзіледі? Бауырда.
  3. Урохром дегеніміз не? Зәр құрамындағы пигмент.
  4. Реабсорбция дегеніміз не? Қайта сіңірілу.
  5. Неліктен бүйрек бүрісіп, зәр бөлінуі тоқтауы мүмкін? Ішімдікпен уланғандықтан.
  6. Бүйректе зәрдің сыртқа шығарылуы қалай реттеледі? Вегетативті жүйке жүйесі арқылы.
  7. Бүйрек ауруларына мысалдар: нефрит, уремия, цистит, энурез.
  8. Бүйрек ауруларын емдейтін дәрігер: уролог.
  9. Гемодиализатор дегеніміз не? Жасанды бүйрек аппараты.
  10. Қуыққа салқын тигеннен зәр тоқтамайтын ауру: цистит.
  11. Тіс кіреукесіндегі су мөлшері: 0,2%.
  12. Ас тұзын қашан күрт азайтады? Жүрек қызметі жеткіліксіз және бүйрек аурулары бар адамдарға.
  13. Бүйрек арқылы тәулігіне өтетін қан: 1700–1800 л.
  14. Бүйрек тасына қатысты халық медицинасында аталған өсімдік: жантақ.

Қорытындылау, бағалау және үй тапсырмасы

Қорытынды сұрақтар

  1. Зәрдің құрамы неден тұрады?
  2. Зәр қалай түзіледі?
  3. Бүйрек ауруларының негізгі себептері қандай?
  4. Бүйректің қалыпты жұмыс істеуі үшін қандай талаптарды сақтау қажет?
  5. Минералды заттар қай тағамдарда көбірек кездеседі?
  6. Бүгінгі сабақта сіздерге не ұнады?

Бағалау

Оқушылардың үй тапсырмасы, жаңа тақырып бойынша жұмысы және белсенділігі ескеріліп, бағалау парақтары арқылы қорытынды баға қойылады.

Үй тапсырмасы

«Егер сіз бүйрек ауруларын емдейтін дәрігер болсаңыз, не істер едіңіз?» тақырыбында эссе жазу.