Оқушыларға жұлдыздар бойынша бағдарланудың кейбіртәсілдерін игерту
Шығыс Қазақстан облысы, Аққайнар ауылы, Катонқарағай ауданы
Чернова орта мектебі КММ
Физика пәні мұғалімі: Жельменова Гульнар Нуркасовна
Тақырып: Жұлдыздар бойынша бағдарлану
Бұл сабақта жұлдызды аспан нысандары арқылы көкжиек бағыттарын анықтаудың практикалық тәсілдері қарастырылады және жұлдыздық сағат көмегімен түнгі уақытты есептеу алгоритмі ұсынылады.
Сабақтың мақсаты
1) Білімділік
Оқушыларға жұлдыздар арқылы бағдарланудың негізгі тәсілдерін меңгерту.
2) Дамытушылық
Таным белсенділігін арттыру, ойлау қабілетін дамыту және жұлдызды аспан туралы білімін кеңейту.
3) Тәрбиелік
Ғылыми дүниетаным қалыптастыру және білімге құштарлыққа тәрбиелеу.
Сабақ барысы
Сабақ құрылымы ұйымдастыру кезеңінен басталып, өткен материалды пысықтау, жаңа тақырыпты меңгеру, бекіту және үй тапсырмасымен аяқталады.
1) Ұйымдастыру
Сыныптың дайындығын тексеру, сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижелерді нақтылау.
2) Өткенді пысықтау (сұрақтар)
- Жердің қандай қозғалыстарын білесіңдер?
- Жұлдызды аспанның жыл бойғы көрінісі қалай өзгереді?
- Белгілі бір уақыт сәтінде көрінетін шоқжұлдыздарды алдын ала қалай анықтаймыз?
- Жұлдызды аспанды бақылауды неден бастар едіңдер?
- Кассиопея шоқжұлдызы аспанның қай бөлігінде байқалады?
- Көкжиекпен бағдарлану үшін қай жұлдызды таңдар едіңдер?
3) Жаңа сабақ: жұлдыздар арқылы бағдарлану тәсілдері
Тәсіл 1
Темірқазық бойынша бағдарлану
Неге бағдарлануға Темірқазықты таңдаймыз? Өйткені ол аспандағы солтүстік бағытқа жақын орналасқан, сондықтан бағытты анықтауда ең сенімді тірек нүкте болады.
Талқылау сұрағы
Егер Темірқазық жұлдызын бұлт торлап тұрса, не істейміз?
Мұндай жағдайда оның маңындағы басқа жарық жұлдыздар мен шоқжұлдыздарды танып, соларды бағдар ретінде қолдану керек.
Тәсіл 2
Жетіқарақшы (Үлкен аю) арқылы бағдарлану
Бағдарлану үшін Жетіқарақшы шоқжұлдызының «шөмішінің» сабын пайдалануға болады. Шөміш сабының бағыты маусымға қарай өзгереді:
- Көктемде түн ортасында — шығысқа бағытталады.
- Жазда — оңтүстікке бағытталады.
- Күзде — батысқа бағытталады.
- Қыста — солтүстікке бағытталады.
Тәсіл 3
Маусымдық шоқжұлдыздар арқылы бағдарлану
Кейбір шоқжұлдыздардың түн ортасындағы орны белгілі бір айларда айқын байқалады. Бұл да бағытты шамалауға көмектеседі:
Сиыршы шоқжұлдызы — мамырда түн ортасында оңтүстік нүктесінің үстінен көрінеді.
Аққу мен Бүркіт — шілдеде айқын байқалады.
Пегас шаршысы — қыркүйекте көрінеді.
Жеткіліктілік және бақылау мәдениеті
Бағдарлану үшін тек аталған жұлдыздармен шектелу міндетті емес. Егер жұлдыз картасының көмегімен жарық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың көріну уақыты мен аспандағы орналасуын жүйелі түрде жазып жүрсеңдер, сол деректер арқылы да сенімді бағдарлануға болады.
4) Жұлдыздық сағат бойынша түнгі уақытты анықтау
Енді жұлдыздық сағат көмегімен түнгі уақытты анықтау жолына тоқталайық: алдымен модель бойынша түсіндіріліп, кейін есептеу алгоритмі қолданылады.
Түсіндіру
Жұлдыздық сағат моделі арқылы көрсеткішті оқып, оны күнтізбелік түзетумен байланыстыра отырып, бақылау жүргізілген мезеттегі уақытты табамыз.
Есептеу алгоритмі
- 1 Жыл басынан бастап айдың датасын ондық үлеспен есептеңдер: әрбір үшінші күн = 0,1 ай үлесі. Мысалы: 3 қазан = 10,1.
- 2 Осы санды жұлдыздық сағаттың көрсетуіне қосыңдар.
- 3 Қосындыны 2-ге көбейтіңдер.
- 4 Шыққан көбейтіндіні 55,3-тен алыңдар.
- 5 Формула: X = 55,3 − [(D + жұлдыздық сағат көрсетуі) × 2]
Бекіту: есеп
Мәселе: 18 қазанда жұлдыздық сағат тілі 6 санын көрсетті. Бұл нақты қай уақытқа сәйкес келеді?
Берілгендер
- Ай: қазан (10-ай)
- Күн: 18 → 0,6 (әр 3 күнге 0,1)
- Көрсеткіш: 6
- D: 10,6
Шешуі
(10,6 + 6) × 2 = 32,2
55,3 − 32,2 = 22,1
Жауабы: бақылау шамамен 22:06 уақытында жүргізілген.
Үй тапсырмасы
Кестені толтырыңдар: күзгі аспанның жарық жұлдыздары мен шоқжұлдыздарын бақылап, олардың көріну уақыты мен шамамен орналасуын белгілеңдер.
Қосымша ұсыныс
Бақылау дәптерін жүргізіп, әр бақылауда күнін, уақытын, ауа райын және көрінген негізгі шоқжұлдыздарды қысқаша жазып отырыңдар. Бұл дағды бағдарлануды айтарлықтай жеңілдетеді.