Мұхтарға арнау
М. Әуезовтің 120 жылдығына арналған әдеби кеш: «Ұлы даланың ұлы жаршысы»
Бұл мәтін — Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің 120 жылдық мерейтойына арналған әдеби кештің жүргізілу желісі. Кештің өзегі — ұлт руханиятының заңғар тұлғасын таныту, шығармашылық мұрасын дәріптеу, Абай әлемімен сабақтастығын терең сезіндіру.
Кештің ашылуы: амандасу және мақсат
1-жүргізуші (Ерасыл): «Ассалаумағалейкүм, текті елімнің текті ұрпақтары!»
2-жүргізуші (Аружан): «Қош келдіңіздер, кешке жиналған көпшілік қауым!»
Биыл Мұхтар Әуезовтің туғанына 120 жыл толуына орай ұйымдастырылған «Ұлы даланың ұлы жаршысы» атты әдеби кештің негізгі мұраты — жазушының ұлт мәдениетіндегі орнын айқындау, көркем сөздің құдіретін сезіндіру, жас ұрпақтың әдеби талғамын биіктету.
Кеш барысында Қадыр Мырза Әлидің Әуезовке арналған өлең жолдары оқылып, оқушылар сахнаға шақырылады.
Әуезов тұлғасы: ұлттың заңғар биігі
Әдебиеттің асқары іспетті бұл тұлғаның өмірі де, өзі де дара. М. Әуезов — табиғаттың сирек сыйы. XIX ғасырдың асқар белі — Абай болса, XX ғасырдың заңғар биігі — Мұхтар Әуезов.
Кемеңгерлер мен белгілі тұлғалардың бағасы да осыны айғақтайды:
«Мұхтар Әуезов — біздің бүгінгі адамзатқа ортақ мәдениет шеруіне қатысуға жолдама алып берген елшіміз».
«Орыс мәдениеті үшін Пушкин қандай болса, шығыс халықтарының мәдениеті үшін Әуезов сондай».
«Қазақстан үшін Әуезов — екінші Абай».
Жүргізушілердің ой түйіні бір арнаға тоғысады: жазушының өзі де — үлгі, өмірі де — үлгі.
Өмір жолы: қалыптасу кезеңдері
Мұхтардың туған жері — қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы. Әкесі Омархан мен атасы Әуез — сауатты адамдар. Болашақ жазушы атасы Әуез бен әжесі Дінасылдың тәрбиесінде өсіп, алғаш сауатын да атасынан ашады. Алты жасынан Абай өлеңдерін жаттап, ауылдастарына оқып беретін деңгейге жетуі — рухани тамырдың ерте бекігенін көрсетеді.
Негізгі белестер (қысқаша хронология)
- 1908 Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады.
- 1910 Бес кластық орыс училищесіне түсіп, осы кезеңде «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады.
- 1915 Семей қалалық мұғалімдер семинариясына қабылданады.
- 1918 Омбыда өткен жалпы қазақ жастары құрылтайына Семей өкілі ретінде қатысып, орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады.
- 1919–1921 Семейдегі қазақ бөлімінде қызмет атқарып, басқарушы міндеттерді орындайды; Қазақ АКСР ОАК төралқасында жауапты қызметтерде болады.
- 1923 Ленинград университетіне оқуға түсіп, оқытушылықпен және «Шолпан», «Сана» журналдарындағы қызметпен айналысады.
- Кейін Мәскеу университетімен байланысы нығайып, шығармашылық қуаты жаңа белеске көтеріледі.
Шығармашылық әлемі: проза, драма, тарихи ой
Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды, жеке пьесаларын қоссақ — 50-ден асады. Оның драматургиясында трагедия, комедия, драма секілді жанрлық формалардың бәрі бар.
«Қорғансыздың күні» (1921)
Жазушының жарық көрген алғашқы әңгімесі. Қоғамдағы әділетсіздікті, әлсіздің күйін суреттеуімен ерекшеленеді.
«Ескілік көлеңкесінде»
Ескі салттың тегеурініне түскен Жәмеш тағдыры арқылы әйел теңсіздігі мен ерік бостандығы мәселесі ашылады.
«Қараш-қараш оқиғасы»
Төңкеріс қарсаңындағы қазақ қоғамының шындығынан туған, әлеуметтік теңсіздікке құрылған өткір тартысты шығарма.
«Қилы заман»
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс, әділетсіздікке қарсы шыққан ерлердің бейнесі көркем әрі тарихи тереңдікпен берілген.
«Еңлік–Кебек» пьесасы 1922 жылы Орынборда басылып, қос ғашықтың махаббатын арқау етеді. Қойылымдық дәстүрдегі орны — ерекше.
Абай және Әуезов: рухани сабақтастық
1928 жылы «Өз жайымнан мағлұмат» атты өмірбаянында жазушы Абайға деген сүйіспеншілігін айрықша атап өтеді: Абайдың сөзін қазақтың өзі секілді көріп, оны тануды өмірлік рухани азық деп біледі. Бұл — Әуезов шығармашылығының өзегіндегі ең терең арналардың бірі.
«Қазақ жазушыларынан, әрине, Абайды сүйемін. Менің бала күнімнен ішкен асым, алған нәрімнің барлығы да Абайдан... Абайды сүюім үнемі ақылдан туған, сыннан туған...»
«Абай жолы»: әлемдік деңгейдегі эпопея
«Абай жолы» — Мұхтар Әуезовтің әлемге әйгілі роман-эпопеясы. Бұл туынды қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелді. Эпопеяда қазақ халқының болмысы, дәстүрі, рухани кеңістігі энциклопедиялық ауқымда ашылды.
Жүргізушілердің түйіні айқын: Абайды әлемге танытқан — Мұхтар, ал Мұхтарды танытқан — «Абай жолы». Биыл романның жазылғанына 75 жыл толуы да кеш мазмұнын тереңдете түседі.
Кештің шығармашылық бөлігі
- Оқушылар Абайдың қара сөздері мен өлеңдерін оқып, өздерін таныстырады.
- Абайдың әні «Көзімнің қарасы» орындалады (орындаушы: Мақажанов Әділет).
Театр рухы: «Еңлік–Кебек» және сахналық дәстүр
Мұхтар Әуезов Шәкәрім Құдайбердіұлының «Жолсыз жаза» дастаны негізінде «Еңлік–Кебек» пьесасын жазып, 1917 жылы маусымда Ойқұдықта киіз үйді сахна етіп, алғашқы қойылымдардың бірін ұсынғаны белгілі.
Бұл кезде Әуезов небәрі 20 жаста еді. Сахнадан хабары жоқ ауыл жұртына театрдың табиғатын танытқан сол тәжірибе — ұлттық мәдениеттің оянуындағы символдық сәттердің бірі.
Кеш бағдарламасында: мектеп оқушыларының орындауындағы «Еңлік–Кебек» қойылымы көрсетіледі.
Музыкалық нөмір
Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйі орындалады (мектептің күйші оқушылары).
Даналық сөздер және оқушы үні
Халық арасында Мұхтар Әуезовтің нақылға айналған өсиет сөздері көп. Кеште оқушылар сол даналық ойларды кезекпен айтып, жазушы мұрасының тәрбиелік қуатын танытады.
Эссе қорытындысы
Оқушыларға «Мұхтар — ұлы суреткер» тақырыбында эссе жазу тапсырылып, кеш барысында үздік жұмыстардың қорытындысы жарияланады.
Қорытынды сөздер мен алғыс
Ресми құттықтау
- Сөз мектеп директорының міндетін атқарушы Танкаева Лена Мауенқызына беріледі.
- Шәкәрімнің «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» әні орындалады (орындаушы: Кенбай Ақбота).
- Сөз кешті ұйымдастырған қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Ағыбаева Самал Оразқызына беріледі.
Мұхтар Әуезов феномені жайлы ой-пікірлер мен зерттеулер көп болғанымен, Әуезовтанудың міндеттері кемімейді: уақыт өткен сайын жаңа қырлар ашылып, тың сұрақтар туындай береді. Шын мәнінде, М. Әуезов XX ғасыр әдебиетіндегі ғажайып құбылыс екендігі күмән тудырмайды.
Түйін
Ұлы тұлғаны уақыт аласарта алмайды. Әуезов әлемі — ұлттың өзін-өзі тануына, бағалауына, қадірлеуіне бастайтын рухани кеңістік. Әлем халықтары өз классиктерін қалай зерделесе, қазақ елі де Әуезов мұрасын дәл сондай тереңдікпен тануға ұмтылғанда ғана ұлттық рухтың тұғыры нығая түседі.
Кеш соңында жүргізушілер көрерменге алғыс айтып, жүрекжарды тілек білдіреді: «Алтын уақыттарыңызды бөліп, тамашалағандарыңызға көп рақмет. Келесі кездескенше, қош сау болыңыздар!»