Қазақша рефераттар

Түсінігі қиын сөз, сөз тіркестерін түсіндіру арқылы оқушылардың сөздік қорын дамыту

Оқушыларды сөйлеу мәдениетіне тәрбиелеу

Оқушылардың тілін дамыту — баланың сөздік қорын байытуға, жаңа сөздермен таныстыруға, ойын дұрыс әрі жүйелі жеткізуге, еркін сөйлеуге үйретуге бағытталған мақсатты жұмыс. Бұл үдерісті күнделікті өтетін грамматикалық тақырыптармен байланыстыра отырып, біртұтас жүргізгенде ғана тіл дамыту жұмысы нақты нәтижеге жетеді.

Тілді дамыту барысында оқушыны сөзден сөз тіркесін құрастыруға, сөз тіркесінен сөйлем жасауға, сөйлемнен күрделі ой тудыруға, күрделі ойды әңгіме мен шығармаға айналдыруға дағдыландыратын әдістер қажет. Бұл оқушының ойын жүйелеп айтуына ғана емес, айтқанын жазбаша түрде сауатты жеткізе білуіне де ықпал етеді.

Маңызды ұстаным: ауызша сөйлеу тілін дамыту барлық пәнге ортақ. Сондықтан сөздік қорды байытуға, сөйлеу мен жазу мәдениетін қалыптастыруға барлық мұғалімдер жауапкершілікпен қарағаны дұрыс.

Ауызша тіл дамыту әдістері

1) Ауызша суреттеп сөйлеу әдісі

Бейнелеу • Байқау • Дәлдік

Табиғат көрінісін, суреттен көргенін, көрме мен мәдени орындардан алған әсерін, жанды-жансыз заттарды көз алдында тұрғандай етіп суреттеп баяндауға дағдыландырады. Бұл тәсіл оқушының жауапкершілігін арттырады: бір нысанды сипаттау үшін оның белгілері мен ерекшеліктерін дәл атауға, қажетті сөзді іздеуге мәжбүр болады. Соның нәтижесінде сөздік қоры ұлғаяды.

2) Мәтін оқу әдісі

Оқу • Мазмұндау • Түсіну

Мәтін оқу — ауызша және жазбаша тіл дамыту жұмыстарын біріктіретін ортақ негіз. Мәтінді оқу, түсіну және мазмұндау оқушы тілін дамытудың тиімді тәсілдерінің бірі болып саналады.

3) Ойдан әңгіме, өлең шығарту әдістері

Қиял • Шығармашылық • Тіл байлығы

Оқушылардың қиялы бай болғандықтан, өз ойынан шағын әңгіме, ертегі құрастырту, өлең шығарту жұмыстарын жүйелі ұйымдастыру тиімді. Бұл тәсіл ауызша және жазбаша тілді қатар дамытады, әрі шығармашылық қабілетті ұштайды.

Жазбаша тіл дамыту: негізгі бағыттар

Оқушы тілін дамытуда жазбаша жұмыстар маңызды рөл атқарады. Жазбаша жұмыстарды мазмұны мен мақсатына қарай төмендегідей тәсілдермен ұйымдастыруға болады:

  • 1) Хабарлау

    Нақты ақпаратты қысқа әрі түсінікті жеткізуге үйретеді.

  • 2) Баяндау

    Оқиға мен әрекетті жүйелі өрбітіп жазуға дағдыландырады.

  • 3) Әңгімелеу

    Тақырыпты көркем тілмен, байланысты ой арқылы жеткізуге жетелейді.

  • Еркін тақырып және сұрақ-жауап

    Еркін тақырып ұсыну немесе сұраққа жауап арқылы мәтін құрату да тиімді.

Шығарма жаздыру — негізгі нысана

Шығарма жаздырудағы мақсат — оқушының ойын, пікірін әдеби тіл нормасына сай жатық әрі сауатты жазуға үйрету, шығармашылық ізденіске баулу және логикалық ой-өрісін кеңейту.

Қосымша тиімді тәсілдер

4) Түрлі-түсті суреттер және өз ортасына байланысты баяндау

Түрлі суреттер бойынша әңгіме құрату немесе оқушының өз ортасына қатысты тақырыптармен жұмыс істеу ауызша және жазбаша баяндауды дамытады, сөздік қорды молайтады.

Менің досым Менің әкем Менің күшігім

5) Мәнерлеп оқу

Мәнерлеп оқу оқушыны әдеби тілдік норманы сақтап оқуға төселдіреді, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады. Сонымен бірге поэзияны сүюге, сөз байлығын еркін қолдануға, ойын жүйелі жеткізу шеберлігін жетілдіруге көмектеседі.

6) Кейіпкерді таныту және мінездеме беру

«Қай ертегіде кездесемін?», «Мені білесің бе?» сияқты тапсырмалар арқылы кейіпкердің үлкейтілген суретін көрсетіп, оның кім екенін, қай шығармада кездесетінін айтқызып, мінездеме бергізу оқушының ауызша тілін дамытады. Бұл тәсіл көркем шығарма оқуға қызығушылықты да арттырады.

Сөздікпен жұмыс: ойды көрікті жеткізудің өзегі

Ойды көрікті әрі мағыналы жеткізуде сөздікпен жұмыс ерекше маңызды. Түсінігі қиын сөздер мен сөз тіркестерін талдап түсіндіру арқылы оқушының сөздік қоры дамиды. Сөздік жұмысын жүйелі жүргізудің басты мақсаты — қорды жаңа бейнелі сөздермен, тұрақты тіркестермен толықтыру және оларды орнымен қолдануға үйрету.

Ең бастысы: оқушыны көбірек сөйлету. Жаттау, мәнерлеп оқу, мазмұнын айту, сұрақ-тапсырмаларға жауап жазу, кейіпкерлерге мінездеме беру, салыстыруға негізделген кестелерді толтыру сияқты жұмыстар үздіксіз жүргізілсе, нәтиже тұрақты болады.

Қорытынды

Қандай пән болмасын, тіл дамыту мен сөздік қорды байыту — үнемі жүргізіліп отыратын жұмыс. Кейде тіл дамытуды тек қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің міндеті деп қабылдау кездеседі. Алайда оқушының ой-өрісін кеңейту, тілін дамыту, сөз байлығын молайту — барлық пән мұғалімдерінің ортақ жауапкершілігі.

Сондықтан мектепте түрлі әдіс-тәсілдер мен мүмкіндіктерді ұтымды пайдаланып, оқушының тілін дамытуға, тіл байлығын арттыруға, сөйлеу мәдениетін тәрбиелеуге ерекше мән берген жөн. Ана тілін жетік білу, қастерлеу және ардақ тұту да осы жүйелі еңбектен басталады.