Қазақтың ұлттық киімдері
Автор туралы
Оқушы
Салиева Айторғын Төребекқызы
Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Бейнеу лицейі, 11-сынып
Жетекшісі
Шәудірбаева Гүлнар Иманғалиқызы
Тарих пәні мұғалімі
Ғылыми жетекшісі
Табылдиева Орынгүл Дүйсенбайқызы
Ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті, доцент, тарих ғылымдарының кандидаты
Ғылыми жұмыс тақырыбы
Қазақтың ұлттық киімдерінің ерекшеліктері
Қазақтың ұлттық киімі — жай ғана мата емес, ұлттың дүниетанымы мен мәдени коды сақталған рухани мұра. Киім үлгілерінен халықтың эстетикасы, этномәдени болмысы, қоғамдық тәртібі, тіпті өмір салты көрініс табады.
Кіріспе: Мәдениетіміздің бет-бейнесі
Халқымыз ежелден киімге айрықша мән берген. Ұлттық киім — белгілі бір ұлттың мәдениетінің көрінісі ғана емес, оның ішкі руханиятының материалдық сипатқа енген нұсқасы. Киімнің пішімі, тігісі, өрнегі, әшекейі мен түр-түсі арқылы қазақтың дүниені қабылдауы, өмірлік ұстанымы, талғамы байқалады.
Қазақтың ұлттық киімі Еуразия даласында қалыптасқан көшпелі тіршілікке, табиғаттың қатал әрі алуан қырлы жағдайына бейімделе дамыды. Әрбір ою-өрнек пен әшекейде тарихтың ізі, ойдың тереңдігі, шеберліктің мектебі сақталған.
Киімнің қоғамдық қызметі
- Ұлттың мәдени және эстетикалық деңгейін танытады.
- Жас ерекшелігі мен әлеуметтік мәртебені білдіреді.
- Тұрмыс салтына лайық ыңғайлылық пен қорғаныс береді.
Негізгі бөлім: Ұлттық киімдердің дамуы мен маңызы
Ұлттық киімдеріміз — заманауи тарихпен қатар дамып, біте қайнасып келе жатқан асыл қазына. Көшпелі кезеңнен бүгінге дейін кейбір үлгілер тек қолөнердің озық ескерткіші ретінде емес, әсемдігі мен ыңғайлылығының арқасында тұрмыста қолданылып та келді.
Дегенмен ХХ ғасырда біркелкілендіру саясаты күшейіп, көптеген халық фабрикалық, үлгісі ортақ киімге көшті. Бұл үрдіс ұлттық киімдердің тұрмыста сиреуіне алып келді. Зерттеуші-этнолог Нұрсан Әлімбайдың пікірінше, 1928 жылы «ескінің көзі» ретінде сақталған көптеген құнды киім үлгілері «артта қалған кезеңнің символы» саналып, аяусыз жойылғаны тарихи шындық.
Неге ұлттық киім қайта жаңғыруы маңызды?
- Тарихи жады мен мәдени сабақтастықты сақтайды.
- Ұлттық эстетика мен қолөнер мектебін жаңғыртады.
- Салт-дәстүрдің мәнін қазіргі ұрпаққа түсінікті етеді.
Әйел киімдерінің ерекшеліктері: қымталу, мәртебе, мән
Қазақ әйелдерінің киімдеріне ортақ басты ерекшелік — дене бітімін қымтап жабуы. Бұл дәстүрлік өлшем халықтың әдеп ұстанымымен және рухани құндылықтарымен үндеседі. Қолдағы этнографиялық деректер әйел киімдерінің үлгіленуінде осы қағиданың жетекші орын алғанын көрсетеді.
Ұлттық сән өнерінде сәукеленің шариғатқа сай келетін түрлері болғаны, кимешектің жас ерекшелігіне және аймақтық дәстүрге қарай әр алуан пішімде тігілгені айтылады. Әйел бас киімдерінің мазмұны да терең: ол тек сәндік бұйым емес, әлеуметтік белгі әрі тәрбиелік өлшем.
Дәстүрлі бас киімдердің көптүрлілігі
Сәукеле, бөрік, кимешек, қарқара, жаулық, күндік, желек, шәлі, қасаба, шылауыш сияқты бас киімдер кең тараған. Олардың өз ішінде де бүрмелі кимешек, орама кимешек, бұрама жаулық секілді түрлері болған.
Жас пен мәртебеге қарай киіну үлгілері
Қазақта қыз-келіншектердің киімі жасына және отбасылық жағдайына қарай нақтыланып отырған. Бұл жүйе әйел киімінің кездейсоқ сән емес, қоғамдық тәртіппен сабақтасқан мәдени институт болғанын көрсетеді.
Төрт негізгі топ
- Қыз киімдері
- Келіншек киімдері
- Орта жастағы әйелдердің киімдері
- Қарт бәйбішелердің киімдері
Жас қыздар бүрмелі ұзын етекті көйлек, жібек бешпент, барқыт камзол киген. Асыл тастармен безендірілген сәукелені қыз бала өз үйінде киіп, күйеуінің ауылына барған соң жаулық салған. Тұрмысқа шыққан жас келін алғашқы жылы сәукеле тақса, күнделікті өмірде желек киген. Бірнеше балалы болғаннан кейін кимешек киіп, оның үстінен шылауыш тартқан.