Қазақша рефераттар

Медианың ханзадасын босатыңдар

Оқу материалы

Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Қарғалы ауылы, №241 Қ. Әбдіқадыров атындағы орта мектеп. Тарих пәні мұғалімі: Құдиярова Зада Ризақызы.

Сынып
6
Пән
Ежелгі Қазақстан тарихы
Тақырып
Сақтардың мекендеген жері. Сақ қоғамы

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылармен амандасу, түгелдеу.

Сабаққа ынталандыру мақсатындағы психологиялық дайындық:

Ой қозғау

Отан, атамекен, атажұрт, тарих — құлаққа асқақ естілетін асыл ұғымдар. Адам ес жиып, етек жиған сәттен бастап өз Отанының тарихына үңіледі. Қазақстан — халқымыздың ата-баба мекені, ежелгі қонысы.

Сақтар — біздің бабамыз, ақыл-ойлы данамыз.
Тарихи дерек іздеп біз,
Көне дәуір тамырын
Терең іздеп табамыз.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  • «Таза тақта» ойыны.
  • Сөзжұмбақ шешу: Темір дәуірі.

III. Жаңа сабақ

Тарихи мозаика

Берілген сөздерден сөйлем құрау:

Біздің еліміздің тарихында темір дәуірі б.з.б. VIII–VI ғасырлар аралығын қамтиды.

Ребус

Тақырыпқа қатысты атауларды табу: сақ, үйсін, ғұн.

IV. Сергіту сәті — «Ойлан тап»

Оқушылар ұяшықтарды таңдап, жасырылған жұмбақтарға жауап береді.

1-ұяшық

Парсы тілінде «сақ» сөзі қандай мағына береді?

Құдіретті еркектер

2-ұяшық

Түйе сүтін балмен теңеп, сақтар қалай атаған?

Шұбат

3-ұяшық

Грек тарихшысы Геродот сақтарды қалай атаған?

Массагеттер

4-ұяшық

Әйгілі сусын дайындаушы сақтарды қалай атаған?

Хаумаварга

5-ұяшық

Сақ әйелдерінің ерлігін сипаттап жазған кім?

Ктесий

6-ұяшық

Арал мен Сыр бойын жайлаған сақтар қалай аталады?

Парадарайа

V. Жаңа сабақты бекіту

1) Тақырыптық тест

  1. 1. Қазақстанда ең алғашқы пайда болған тайпалық одақ қалай аталады?

    • A) Ғұндар
    • B) Үйсіндер
    • C) Қаңлылар
    • D) Сақтар
    • E) Түркілер

  2. 2. Қай тайпалар «Азиялық скифтер» атауына ие болды?

    • A) Қаңлылар
    • B) Сақтар
    • C) Моңғолдар
    • D) Түріктер
    • E) Үйсіндер

  3. 3. Иран жазбаларында сақтарды қалай атайды?

    • A) «Дала скифтері»
    • B) «Азиялық скифтер»
    • C) «Күймелер»
    • D) «Көшпелілер»
    • E) «Жүйрік атты турлар»

  4. 4. Жетісуды мекендеген сақ тайпалары қайсы?

    • A) Массагеттер
    • B) Хаумаварга
    • C) Тиграхауда
    • D) Апасиактар
    • E) Аримаспалар

  5. 5. Массагеттер туралы жазған грек тарихшысы кім?

    • A) Страбон
    • B) Диоген
    • C) Птоломей
    • D) Геродот
    • E) Аристотель

  6. 6. Сақ тайпалар одағының жоғарғы билеушісінің титулы:

    • A) Патша
    • B) Қаған
    • C) Хан
    • D) Елтебер
    • E) Гурхан

  7. 7. Сақ абыздарына тән түс:

    • A) Ақ
    • B) Қызыл
    • C) Көк
    • D) Жасыл
    • E) Сары

2) Бетпе-бет сұрақтары

1-оқушы

  • Сабақтан қандай мағлұмат алдың?
  • Сақтардың Қазақстанда өмір сүрген уақыты қандай?
  • Сақтар қандай тайпа болған?

2-оқушы

  • Сақтар туралы мәліметтер қандай деректерден алынады?
  • Сақ көсемдері туралы тарихшылар не дейді?
  • Ктесий сақ әйелдері туралы не жазған?

3-оқушы

  • Гректер сақтарды қалай атаған?
  • Шошақ бөрікті сақтар Қазақстанның қай өңірлерін мекендеген?
  • Сақтарға тән ерекшеліктерді ата.

VI. «Түртіп алу» стратегиясы

Тақырып барысында кездескен негізгі ұғымдарды жүйелеу:

Парадарайа сақтары — «теңіздің арғы жағындағы сақтар»

Қара теңіздің солтүстігі, Арал теңізі маңы, Сырдария мен Әмударияның төменгі ағысында мекендеген.

Тиграхауда сақтары — «шошақ бөрік киетін сақтар»

Сырдарияның орта ағысы, Тянь-Шань және Жетісу өңірлерін мекендеген.

Хаумаварга сақтары — «хаома сусынын дайындайтын сақтар»

Мұрғаб (Муграб) аңғарында қоныстанған.

VII. Қорытынды — Зарина туралы аңыз

Сабақты қорытындылау үшін сақ қызы Зарина (Сара) туралы аңызға назар аударайық. Зарина — сақ елінің билеушісінің қызы. Сақ заңында: егер қыз жауынгерлік қабілетін соғыста дәлелдей алмаса, тұрмысқа шығуына рұқсат етілмейтін қатаң тәртіп болған.

Заринаның жасағы соғыс болмаған уақытта аң аулауды тұрақты машыққа айналдырады. Үстірт өңірінде құлан аулап, ауылын етпен қамтамасыз етіп отырған. Бір аңшылықта Зарина өз тобынан ұзап кетіп, жау әскерімен бетпе-бет келеді. Оны Медияның жауынгері әрі патша әулетінің жас ханзадасы Стриангей қуады. Қақтығыста Зарина жараланып қалады.

Стриангей ұсталған батырдың басын алуды бұйырған сәтте, бас киімі ұшып түсіп, оның ұзын шашты, аса сұлу қыз екенін көреді. Әйел затының ерлігіне тәнті болған ханзада райынан қайтып, Заринаға ғашық болады. Екі жас аңшылықта ғана кездесуге уағдаласады. Уақыт өте бұл кездесу сақ елі мен Медия елінің өзара түсінісуіне, бейбітшілікке ұласатын ниетке айналады.

Алайда Заринаның күйеуі Мөрмөр бұл бейбіт келісімге қарсы болып, Стриангейді тұтқынға алады. Стриангей уәдесіне берік қалып, қантөгіс болмас үшін өз әскерін кері қайтаруды бұйырады. Зарина елдің амандығын бәрінен биік қойып, Мөрмөрді тоқтатуға тырысады. Бірақ ол келісімге келмей, тұтқынға ұмтылғанда, Зарина жасағына Мөрмөрді ұстауды бұйырады; осы сәтте Мөрмөр қаза табады.

Зарина: «Бір елді мағынасыз соғыста қан қақсатып құрбан еткеннен гөрі, өзін тежей алмаған әскербасының қазасы жеңілірек. Ол — менің күйеуім, бірақ елімнің амандығы одан да қымбат» деп, Стриангейді босатуды әмір етеді.

Елге қайтарда ханзада «екі патшалықты біріктірейік» деп ұсыныс айтады. Сонда Зарина: «Егер мен саған тұрмысқа шықсам, елім де саған бағынышты болады. Жеке басымның бақытын елімнің еркіндігіне айырбастай алмаймын. Махаббаттан да күшті нәрсе бар — ол елімнің тәуелсіздігі» деген екен.

Халқы үшін өз бақытына құрбандық жасаған Зарина бейнесі — ерлік пен елдікке адалдықтың үлгісі. Бұл аңыз кейінгі ұрпаққа да: ел азаттығын бәрінен биік қою идеясын аманат етеді.

VIII. Бағалау

Сабаққа белсене қатысқан оқушылардың жұмысы бағаланады.

IX. Үй тапсырмасы

  • §14-ті оқып келу.
  • Геродот пен Страбон туралы мәлімет жинап келу.

Негізгі түйін

Бұл сабақ сақ тайпаларының қоныстанған аумағын, атауларын және дереккөздердегі сипаттамаларын жүйелеуге бағытталған. Тақырыпты ойын элементтерімен, сұрақ-жауаппен және «түртіп алу» тәсілімен бекіту — тарихи ұғымдарды есте сақтауды жеңілдетеді.