Үй - тұрмысына қатысты ырым - тыйымдарҮй тұрмысы
Үй тұрмысына қатысты ырым-тыйымдар
Ұлттық түсінікте үй тұрмысы және оның әрбір құрамдас бөлшегі қасиетті саналады. Сол себепті ата-бабамыз әр заттың қадірін ұқтыратын ұлықтау, теңеу секілді қанатты сөздер қалдырған. «Алтын босағам» деп үйін дәріптеу — тек мақтаныш емес, шаңыраққа деген жауапкершілікті де білдіреді.
Тыйым сөздің түбі
Ырым-тыйымдар көбіне үй ішіндегі тәртіпті, қауіпсіздікті, ізеттілік пен берекені сақтауға бағытталған. Кейбірі табиғат құбылыстарын, жан-жануардың мінезін белгі ретінде қабылдаудан туған.
«Үйді айналма» — тәртіпке шақыру
Үйді айналып жүгірме — «бас айналар түбінде» деп тыйған. «Жұрт тынышта — ел аман» деп, өзгенің берекесін кетірмей, сабырлы болуға үндейді. «Үйді айналсаң, өскенде үйкүшік боп қаласың» деген тіркес те — адамды орынсыз қылықтан тежейтін тәрбиелік ескерту.
Жаңа үй, жаңа босаға: құт пен береке тілегі
Қонақжайлық пен ниет
- Жаңа үйге көшіп келген отбасына «Қонақжайлы болсын!» деп тілек айтады.
- Несібесі көп, дастарқаны мол болсын деп жаңа үйдің босағасын маймен майлайды.
- Пәле-жаладан сақ болсын деп жас жұбайлардың төсегін арша түтінімен ыстайды.
Көш жолындағы қорғаныс ғұрпы
Қыстаудан жайлауға алғаш көшкенде, көш жолында аялдап, кейін жолдың екі жағына екі үлкен от жағып, жүк артқан түйелерді сол оттың арасынан өткізген. Бұл — «қаскүнем рухтар мен жын-шайтаннан сақтайды» деген наныммен жасалған ғұрып: оттың арасынан өткен көшті теріс ниет «аңди алмай қалады» деп сенген.
Үй ішіндегі тәртіп: күнделікті тыйымдар
Ізет пен жүріс-тұрыс
- Үйге жүгіріп кірмейді.
- Шаруамен келген адам, асығыс болса да, отырып не бір тізесін бүгіп амандасқаны жөн. Әйтпесе «сиыры түрегеп бұзаулайды» деп ырымдайды.
Тазалық пен тұрмыстық тәртіп
- Түнде үй сыпырмайды, тырнақ алмайды.
- Сыпырғышты тік қоймайды, жоғары көтеріп қоймайды.
- Көрпенің тұйығын ірге жаққа қаратып төсейді.
- Жаңадан қайнатылған сабынды жоғары қоймайды: «келін өркөкірек болады» деп жориды.
Белгі, ишара, жоралғы: жан-жануарға қатысты ырымдар
Құс келсе — хабар
- Үйге байғыз қонып, бақырса, үй иесіне үлкен қиындық келеді деп жориды.
- Қарға қарқылдаса, жақсылық болады деп ырымдайды.
- Шаңыраққа қарлығаш ұя салса, балапаны ұшып кеткенше көшпейді, ұясын бұзбайды.
Ит пен құт
- Ит ұлыса, шаңырақта жаманшылық болады деп қауіптенеді.
- Үй сыртына ит сарса (дәретке отырса), «құт болады» деп жақсылыққа жориды.
Жәндік пен жылан
- Үйде құмырсқа көбейсе, жылқының екі тезегін уыққа іліп қояды.
- Үйге жылан кірсе, басына ақ (сүт тағамы) құйып шығарып, содан кейін ғана өлтіреді; «жыланға да ақ құйылады» дейді.
Күтпеген белгі
- Үйге кіріп келе жатқан адам сүрініп құласа, үй иесінің малы-мүлкі артып, дәулеті көбейеді деп ырымдайды.
- Біреудің үйі өртенсе, «соңы жақсылыққа ұласады» деп жұбатып, үмітке жориды.
Табиғат құбылысына қатысты ырым
Жазда үйге қарай құйын келе жатса, үлкен-кіші қолына таяқ алып, «пәленше таздың үйіне бар!» деп қуалайды. Мұнда құйынның «кесірін» басқа жаққа бұру арқылы қауіптен сақтану ниеті байқалады.