Қазақша рефераттар

Тіршіліктің мәңгілік теориясы

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Сынып
11
Пән
Биология
Сабақ түрі
Дәстүрлі
Сабақ типі
Аралас сабақ

Тақырып

Ф. Редидің тәжірибелері, Ф. Бэконның ой-пікірлері. Л. Пастердің тәжірибелері. Тіршіліктің мәңгілік теориясы. Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы туралы материалистік көзқарастар.

Көрнекілік

Биосфера тақырыбы бойынша материалдар

Әдістер

  • Түсіндірмелі-көрнекілік
  • Нұсқаушы, ойға түсіруші сұрақтар
  • Сұрақ-жауап

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Оқушыларға тіршіліктің пайда болуы туралы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік

Ұқыптылық пен тазалыққа баули отырып, гигиеналық және экологиялық тәрбие беру.

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру кезеңі

  • 1 Сәлемдесу
  • 2 Оқушыларды түгендеу
  • 3 Сынып тазалығына көңіл бөлу

Үй тапсырмасын тексеру (сұрақтар)

  1. Зат алмасу кезінде тірі организмдерде қандай өзгерістер болады?
  2. Тұқымқуалаушылық ұғымын қалай түсінесіңдер?
  3. Организмдер үшін көбеюдің қандай маңызы бар?
  4. Тірі организмдердің құрамында қандай негізгі қосылыстар бар?
  5. Тірі организмдердің дискреттілігі дегенді қалай түсінесің?

Жаңа материал: Жерде тіршіліктің пайда болуы туралы көзқарастар

Тіршіліктің пайда болуына қажетті алғышарттар

Ғылыми деректерге сәйкес, Күн жүйесіне кіретін Жер ғаламшары шамамен 4,5–5 млрд жыл бұрын газды-шаңды тұманнан қалыптасқан. Мұндай материя қазіргі кезде де жұлдызаралық кеңістікте кездеседі.

Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы үшін белгілі бір ғарыштық және ғаламшарлық алғышарттар қажет:

1) Мөлшер

Ғаламшар тым үлкен болса, радиоактивті ыдыраудан бөлінген энергия әсерінен қатты қызуы мүмкін; бұл ортаға қосымша қауіп тудырады. Тым кіші болса, атмосфераны ұстап тұра алмайды.

2) Энергия

Ғаламшар жұлдызын тұрақты орбита бойымен айналып, энергияны біркелкі алуы қажет. Энергия ағыны тұрақсыз болса, тіршіліктің орнығуы қиын.

3) Температура

Тірі ағзалардың тіршілік әрекеті белгілі бір температуралық аралықта ғана тиімді жүреді.

Қорытынды: тіршіліктің пайда болуы үшін қажетті мөлшер, бірқалыпты энергия және температуралық жағдайлар керек. Ғылыми деректер бұл алғышарттардың Жерде үйлескенін көрсетеді.

Ежелгі түсініктерден ғылыми экспериментке дейін

Тіршіліктің пайда болуы адамзатты ерте кезеңнен бері ойландырған күрделі мәселе. Ғылыми деректер жеткіліксіз болғандықтан, әр дәуірде әртүрлі түсіндірулер ұсынылды.

Ежелгі грек философы Аристотель (б.з.д. IV ғ.) кейбір жәндіктер мен құрттар өлі табиғаттан өздігінен пайда болады деп есептеді. Ал грек философиясының негізін салушылардың бірі Фалес тіршіліктің бастауы су болуы мүмкін деген ой айтты.

XVII ғасырдың ортасына дейін «тіршілік өлі табиғаттан өздігінен пайда болады» деген түсінік кең тараған еді. Микроскоптың пайда болуы ағзалардың құрылымын дәл сипаттауға мүмкіндік беріп, бұл пікірге күмән тудыратын тәжірибелерге жол ашты.

Ф. Бэкон: білімнің негізі — бақылау мен эксперимент

Ағылшын философы Фрэнсис Бэкон (1561–1626) табиғатты танудың басты жолы ретінде бақылау мен экспериментті ұсынды. Ол тәжірибе арқылы алынған деректерді талдап, салыстыру қажет екенін атап көрсетті. Бұл ұстаным жаратылыстану ғылымдарының дамуына зор ықпал етті.

Ф. Реди тәжірибесі (1668): өздігінен пайда болуды жоққа шығару

Тәжірибенің қойылуы

  • Төрт ыдысқа ет салып, бетін ашық қалдырды.
  • Тағы төрт ыдыстағы еттің бетін дәкемен жауып қойды.

Нәтиже және қорытынды

Ашық ыдыстарға шыбындар жұмыртқа салып, дернәсілдер пайда болды. Ал дәкемен жабылған ыдыстарда шыбын шықпады. Демек, шыбын дернәсілі тек шыбын жұмыртқасынан дамиды, өздігінен түзілмейді.

Абиогенез және биогенез: екі қарама-қарсы ұстаным

Абиогенез

Тіршілік өлі табиғаттан пайда болуы мүмкін деген көзқарас.

Биогенез

Тіршілік тек тіріден пайда болады; өздігінен пайда болу мүмкін емес деген көзқарас.

Бұл екі ұстаным арасындағы пікірталас тарихи тұрғыда ұзақ уақыт жалғасып, тәжірибелік дәлелдер арқылы нақтылана түсті.

Л. Пастер тәжірибесі (1860): биогенездің дәлелі

Француз микробиологы Луи Пастер (1822–1895) S-тәрізді (иір мойынды) шыны түтік қолданды. Ол қоректік ортаны қайнатып, оны иір мойынды түтікпен жалғастырып, түтіктің ұшын ашық қалдырды — ауа кіре алды. Алайда микроорганизмдердің споралары түтіктің иір бөлігінде ұсталып қалып, қоректік ортаға түспеді. Сондықтан ерітінді ұзақ уақыт таза күйінде сақталды.

Бұл тәжірибе «ағза тек тірі ағзадан пайда болады» деген биогенез ұстанымын күшейтті.

Балама түсіндірулер: креационизм және панспермия

Креационизм

Тіршілік мәңгілік, әрі оны жаратушы күш бар деген көзқарас. Бұл бағытты К. Линней, Ж. Кювье және басқа ғалымдар қолдаған.

Панспермия

Тіршілік «тұқымдары» Жерге басқа ғаламшарлардан метеориттер арқылы таралуы мүмкін деген көзқарас. Бұл идеяны 1865 жылы Г. Рихтер ұсынған; кейін Г. Гельмгольц, Г. Томсон, С. Аррениус, П. Лазарев сияқты ғалымдар қолдаған.

Сабақты қорытындылау (талқылау сұрақтары)

  1. 1 Тіршіліктің шығу тегі туралы қандай екі қарама-қарсы көзқарас бар?
  2. 2 Ф. Реди қандай тәжірибе жасады?
  3. 3 Л. Пастер тәжірибелері нені дәлелдеді?
  4. 4 Біздің ғаламшарымызда тіршіліктің пайда болуына қандай алғышарттар қажет болды?
  5. 5 Л. Спалланцани тәжірибелерінің жалпы идеясы қандай болды?

Бағалау

Оқушының жауап беру белсенділігі мен дәлелді ой айтуына қарай бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

Ф. Редидің тәжірибелері, Ф. Бэконның ой-пікірлері, Л. Пастер тәжірибелері, тіршіліктің мәңгілік теориясы және Жерде тіршіліктің пайда болуы туралы материалистік көзқарастарды оқу.