Сұрақ - жауаппен сабақты қорытындылау
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
М. Дулатовтың өмірі мен шығармашылығы туралы білімді тереңдету, «Оян, қазақ!» жинағының тарихи-әдеби мәнін түсіндіру.
Тәрбиелік
Ұлтын сүйген ақынның ел еркіндігі жолындағы күресін үлгі ету; азаматтық ұстаным мен жауапкершілік сезімін қалыптастыру.
Дамытушылық
Дулатұлы поэзиясындағы озық ой мен демократиялық бағытты танытып, өлең тақырыбын өз бетінше ашуға ынталандыру.
Сабақтың барысы
-
1
Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың назарын сабақ тақырыбына бағыттау, жұмыс тәртібін белгілеу.
-
2
Ой қозғау
Топтарға сұрақ қою арқылы шапшаңдық, жылдам жауап беру, білім деңгейін байқау.
-
3
Талдау және жүйелеу
«Оян, қазақ!» жинағына енген өлеңдердің идеялық бағытын ашу, негізгі ұғымдарды жүйеге келтіру.
-
4
Қорытынды және бағалау
Сұрақ-жауап арқылы қорытынды шығару, білімді бекіту, оқушыларды бағалау.
Деңгейлік тапсырмалар
I деңгей — 1-топ
- Туған жері мен жылы: Торғай облысы, 1885 жыл.
- Білім алу кезеңдері: ауыл молдасынан сауат ашу; кейін Мұқан Тоқтабайұлынан орысша білім алу; 1897 жылы орыс-қазақ училищесінде оқу; бітірген соң мұғалімдік курс; 1902 жылдан мұғалімдік қызмет.
- 1905 жыл оқиғасы: Қарқаралыда А. Байтұрсынұлымен бірге патша өкіметіне хат жазуға қатысу.
- Қазақ кадет партиясы: 1905 жылы Орал қаласында өткен құрылтайда құрылған; Міржақып қатысқан.
- Петербургке баруы: 1906 жылы делегат ретінде барды.
- Ұйғарылған газет және өлең: «Серке» газеті; «Жастарға» өлеңі жарияланған.
- «Қазақ» газеті: А. Байтұрсынұлы 1913 жылы Орынборда ұйымдастырды.
- Оқу құралы: А. Байтұрсынұлының «Оқу құралы» (әліппе) — 1912 жылы Орынборда шыққан, 1925 жылға дейін бірнеше рет басылған.
I деңгей — 2-топ
- «Оян, қазақ!» алғаш басылуы: 1909 жылы Уфада.
- 1910 жылғы шығарма: «Бақытсыз Жамал» романы.
- 1911 жылы тұтқындалуы: Семейде «Оян, қазақ!» жинағы үшін патша билігінің қудалауымен ұсталған.
- Екінші басылым: 1911 жылы Орынборда.
- «Тіл-құрал» еңбегі: 1914–1916 жылдары үш кітап болып шыққан; 1928 жылға дейін қайта өңделіп, бірнеше рет басылған; қазақ тіл біліміндегі фонетика мен грамматикаға арналған іргелі еңбек.
- Жәрдем қоры: 1916 жылғы маусым жарлығынан кейін жазаға ұшырап босқан, ашаршылыққа тап болған қазақтарға көмек үшін қор ұйымдастыруға қатысқан.
- Қайтыс болуы және сүйегінің әкелінуі: 1928 жылы тұтқындалған; Соловки лагерінде ауыр дерттен 1935 жылы қайтыс болған; сүйегі 1992 жылы туған жеріне әкелініп, қайта жерленген.
Ескерту: дереккөздерде жылдар әртүрлі берілуі мүмкін; сабақта нақты пайдаланылған мәліметтер оқулықпен салыстырылады.
II деңгей
Ірі қоғам қайраткерлері мен қазақ зиялылары туралы тарихи естелік кестесін толтыру.
III деңгей
Халық болашағы үшін күрескен ағалардың аманаты туралы ойтолғау жазу: ел еркіндігі, жаңа өмір, мәдениет, білім және ғылым мұраты.
«Оян, қазақ!» жинағының идеялық өзегі
Тақтаға ілінген плакаттан бір шумақ оқылады: «Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты…». Бұл жолдар жинақтың беташары іспетті: ақынның рухани мұраты — жұрт санасын серпілту, ұлттың еңсесін тіктеу, білім мен мәдениетке ұмтылдыру.
«Оян!» деген үндеу татар, башқұрт оқығандарының да назарын аударған. Ал патша цензурасы жинақтағы еркіндікке үндеген рухты қауіпті санап, кітапты тоқтатуға ұмтылды. Соған қарамастан халық оны көзінің қарашығындай сақтады. «Қазақ» газетінде (1917) жарияланған хабарда фельдшер Жұмағали Тілеулиннің үйінен «Оян, қазақ!» кітабының мың данасы табылғаны айтылған.
Азаматтық міндет туралы ой
«Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі» атты алғашқы өлеңдерінде ақын елдің әлеуметтік ахуалын сипаттап, халық тағдырын ойлау мен оған қызмет ету — әрбір оқыған азаматтың парызы екенін алға тартады.
Бұл күнде бұларды ойлап қайғыда жүр,
Бар болған данышпандар парасатты.
Оқыған пайда берер жастарымыз,
Әр істен болса мәгер мағлұматы.
Ескі дағдыны сынға алу
Ақын көшпелі өмірді романтикалық түрде дәріптемейді; керісінше, қоғам ішіндегі алауыздық, күштілердің әлсізді жәбірлеуі, барымта, жер және жесір дауы сияқты кертартпа әдеттердің кесірін сынайды.
Ел шауып, кісі өлтірсе батыр деген,
Батыры пақырлардың хақын жеген.
Біз мұндай бұл уақытта болар ма едік,
Істесе халық пайдасын ақылменен.
Отарлау және жер мәселесі
1723 жылдардан бергі аласапыран кезеңдерден кейін «пана табамыз» деген үміттің ақталмағанын, отарлау саясатының әділетсіздігін, жер мен судан айырылудың зардабын күйзеле жырлайды.
Кір жуып, кіндік кескен, қайран жерлер,
Мұжыққа, қош, аман бол барасың да.
Қалдың ғой көшесінің арасында,
Орман-тоғай кетті ғой, ағашың да.
Ойласам, мұның бәрін, қияли боп,
Қападан ішім оттай жанасың да…
Надандық, жалқаулық және өркениетке ұмтылыс
«Таршылық хәліміз хақында аз мінажат» секілді өлеңдерінде халық бойындағы жалқаулық пен надандыққа күйінеді; «Өнермен хасыл болған нәрселер» өлеңінде өркениетке жетудің жолын — білім, еңбек, тәртіп деп біледі.
Аз емеспіз — алты миллион халықпыз,
Әлхамдулла, надандыққа қарықпыз.
Жайымыз жоқ, одан басқа мақтанар,
Сахарада «дикарь» болып қалыппыз.
Оқу-ағарту туралы ұстаным
«Тәртіпті медресе жоқ бұл қазақта» атты өлеңінде ақын ескіше оқудың кемшілігін, бірнеше жыл оқыса да сауаты толық ашылмайтын жағдайды сынайды; жаңа оқу жүйесі өнер-білімге бастайды деген ой айтады.
«Қазақ халқына діни бір уағыз» өлеңінде әр болыстан бір медресе ашып, онда педагогикалық жолмен бірі мұсылманша, бірі орысша білім беретін екі ұстаз болса, жастардың көкжиегі кеңейіп, ел ілгерілейді деген пікір ұсынады.
«Насихат ғұмұмия»: түйінделген ойлар
«Насихат ғұмұмия» (яғни жалпы насихат) — бірнеше бөлімнен тұратын көлемді өлең. Мұнда ақынның өнеге, өсиет, қоғамдық ойлары бір арнаға тоғысады:
- Өнер-білімнің қажеттігі: уақытты рәсуа етпей, ғылымға ұмтылу.
- Байлықтың жауапкершілігі: бақ-дәулетті құр дауға емес, халық игілігіне жұмсау.
- Жаңа мәдениетке бейімделу: орысша газет-журнал оқып, дүниедегі жаңалықтан хабардар болу.
- Өзіндік таныстыру: соңғы бөлімінде ақын өз аты-жөні, шыққан жері, жас шағындағы қалам мақсаты жайын айтады.
Қорытынды, бағалау, үй жұмысы
Қорытынды сұрақтар
- Қазақ жерлеріне қоныстану туралы патша үкіметінің жарлығы қай жылы шықты?
- Міржақып «Қазақ» газетін шығаруға араласты ма? Кімдермен бірге қызмет етті?
- «Оян, қазақ!» жинағындағы негізгі идеялар қандай ұғымдармен түйінделеді?
Оқушылардың жауаптары тыңдалып, дәлелдеу мәдениеті мен мәтінмен жұмыс дағдысы ескеріле отырып бағаланады.
Үй тапсырмасы
- «Оян, қазақ!» жинағынан өлеңдерді мәнерлеп оқу.
- М. Дулатовтың өмірбаяны туралы қосымша мәлімет жинақтау (оқулық және сенімді дереккөздер негізінде).
Ұсыныс: оқылған өлеңнен 3–5 жолды таңдап, негізгі идеясын 2–3 сөйлеммен түсіндіріп келу.
Түйін
Бұл сабақта Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» жинағы ұлт санасын оятуды мақсат еткен көркем-моральдық манифест ретінде қарастырылады. Өлеңдер арқылы ақын отарлау қасіретін, білімсіздік пен алауыздықтың зардабын ашып көрсетіп, жаңғырудың жолын — білім, тәртіп, еңбек және қоғамдық жауапкершілік деп ұсынады.