Қазақша рефераттар

Қалқанша безден бөлінетін гормондардың қызметі

Биология • 8-сынып

Қалқанша без гормондарының қызметі және қалқанша без қызметі бұзылғанда пайда болатын аурулар

Бұл материал қалқанша безден бөлінетін гормондардың ағзадағы рөлін, олардың жеткіліксіздігі немесе артықтығына байланысты туындайтын ауруларды (кретинизм, микседема, Базед ауруы және т.б.), сондай-ақ Қазақстан Республикасында алдын алу жолдарын жүйелі түрде түсіндіруге арналған.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: қалқанша без гормондарының қызметімен таныстыру.
  • Дамытушылық: оқушылардың адам анатомиясы туралы білімін тереңдету.
  • Тәрбиелік: адамгершілікке, денсаулықты сақтауға тәрбиелеу.

Сабақ түрі және көрнекілік

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Көрнекіліктер

Слайдтар, суреттер, карточкалар.

Сабақ құрылымы

  1. 1 Ұйымдастыру: сәлемдесу, түгелдеу, психологиялық ахуал, дайындықты тексеру.
  2. 2 Үй тапсырмасын сұрау.
  3. 3 Жаңа тақырыпты түсіндіру.
  4. 4 Бекіту.
  5. 5 Үйге тапсырма беру.
  6. 6 Бағалау.

Үй тапсырмасын қайталау (тірек ұғымдар)

1) Гормондар

Ағзадағы көптеген үрдістерді реттейтін биологиялық белсенді заттар.

2) Бүйрек үсті безі

Стресс, зат алмасу және қан қысымын реттеуге қатысады.

3) Ішкі секреция бездері

Гормондарды тікелей қанға бөлетін бездер жүйесі.

Жаңа тақырып: Қалқанша без және оның гормондары

Қалқанша бездің орналасуы мен құрылысы

Қалқанша без мойынның алдыңғы бөлігінде, көмейдің алдында орналасады. Пішіні таға тәрізді, өзара байланысқан екі бөліктен тұрады. Орташа массасы 15–30 г.

Негізгі гормон: тироксин

Тироксиннің қызметтері

  • Зат алмасуды реттейді.
  • Органикалық заттардың тотығу үрдістеріне қатысады.
  • Өсу мен дамуды реттеуге ықпал етеді.
  • Ұлпалардың бөлінуін қолдайды.
  • Жүйке және жүрек қызметінің қозғыштығын күшейтуге қатысады.

Йодтың рөлі

Тироксин құрамында йод болады. Йодтың жеткіліксіздігі қалқанша бездің қызметін бұзып, гормон түзілуін төмендетеді. Соның нәтижесінде әртүрлі аурулар дамуы мүмкін.

Адам тәулігіне тағам арқылы шамамен 0,15–0,20 мг йод қабылдауы қажет.

Қызмет бұзылыстары және аурулар

Микседема (ересектерде гормон жеткіліксіздігі)

Егер ересек адамда қалқанша без гормондары жеткіліксіз бөлінсе, микседема дамиды. Бұл кезде зат алмасу, әсіресе нәруыз алмасуы баяулайды.

Негізгі белгілері

  • Дене температурасының төмендеуі.
  • Жүрек қызметінің баяулауы.
  • Тері астында сұйықтық жиналып, ісінуі; терінің құрғауы.
  • Шаштың түсуі және сиреуі.
  • Енжарлық, ойлау мен сөйлеудің баяулауы.

Емдеудің жалпы қағидасы

Бұл ауруды дәрігер тағайындауы бойынша тироксинді ұзақ уақыт (кей жағдайда өмір бойы) қабылдау арқылы емдейді. Гормонның синтезі ағзадағы йод мөлшеріне тәуелді болғандықтан, йод тапшылығын толықтыру да маңызды.

Эндемиялық зоб (йод тапшылығы)

Егер тағам құрамында йод жеткіліксіз болса, эндемиялық зоб дамуы мүмкін. Бұл ауру көбіне суы мен топырағында йод аз болатын аймақтарда кездеседі.

Белгілері

  • Қалқанша бездің айқын ұлғаюы (кейде өте үлкен мөлшерге дейін).
  • Жүйкенің жоғары қозғыштығы.
  • Ентігу, жалпы жайсыздық.

Тағам арқылы алдын алу

  • Йодталған тұзды тұрақты қолдану.
  • Балық тағамдарын жиі тұтыну.
  • Теңіз қырыққабаты (ламинария) сияқты өнімдерді қосу.

Қосымша шаралар

Қажет болған жағдайда дәрігер кеңесімен йод препараттары (мысалы, йодомарин) қабылданады. Балабақша және мектеп жасындағы балаларға профилактикалық қабылдау тек маманның ұсынысымен жүргізілуі тиіс.

Қазақстандағы алдын алу тәжірибесі

Йод тапшылығының алдын алу үшін елімізде йодталған тұз, йодталған су, йодталған нан сияқты өнімдер қолжетімді.

Басқа да аурулар

Қалқанша без қызметінің бұзылыстарының қатарына кретинизм, Базед ауруы және басқа да жағдайлар жатады. Олардың себептері, көріністері мен емдеу тәсілдері гормон деңгейінің өзгерісіне байланысты әртүрлі болады және міндетті түрде дәрігерлік бақылауды қажет етеді.

Қорытынды және бекітуге арналған қысқа сұрақтар

  1. 1 Қалқанша без қай жерде орналасады және оның орташа массасы қанша?
  2. 2 Тироксиннің ағзадағы негізгі қызметтерін атаңыз.
  3. 3 Йод тапшылығы қандай ауруға әкелуі мүмкін және оны қалай алдын алуға болады?
  4. 4 Микседеманың негізгі белгілерін сипаттаңыз.

Автор туралы мәлімет

Мұғалім

Кемалов Абзал Аманкелдіұлы — биология және химия пәні мұғалімі.

Мекеме

Ақмола облысы, Еңбекшілдер ауданы, Аңғал батыр ауылы, Аманкелді орта мектебі.