Сен осыны ойла
Қалихан Ысқақтың «Қоңыр күз еді» повесіндегі балалар бейнесі
Қазақ әдебиетіне соғыстан кейін келген әдеби толқынның басында тұрған аса көрнекті жазушылардың бірі — Қалихан Ысқақ. Жазушының балалық шағы Ұлы Отан соғысының қасіретті жылдарымен, ауыртпалығымен тұспа-тұс келді. Сол өмірлік тәжірибе оның шығармашылығына өзек болып, «Қоңыр күз еді» повесінде көркем әрі астарлы түрде ашылады.
Негізгі ой
Повесть соғыстан кейінгі кезеңдегі интернаттағы балалардың тағдырын, олардың сағынышы мен ішкі қайғысын, сондай-ақ үмітті тірілтетін ұстаздық мейірімнің құнын айқын көрсетеді.
Басты кейіпкер: Қасымның тағдыры
Повестің басты кейіпкері — Қасым. Ол кемпір мен шалдың қолында өседі. Қарттардың шамасы келмеген соң, Қасымды интернатқа береді. Интернаттың өзі өте қараңғы әрі суық, жатақхана барағын елестетеді.
Бұл жерде Қасымның балалығы еңбекпен, таршылықпен және өзіне бейтаныс балалардың арасында жалғыздық сезімімен өтеді. Алайда мәселе тек Қасымның тағдырында емес — интернаттағы балалардың бәрі бірдей жоқшылық пен жетімсіреудің ауырын көтереді.
Балалар әлемі: мінез, жақындық, жараланғыштық
Қасым алғаш келгенде «балалар тиісе ме, не болады?» деп қорқады. Бірақ бәрі ол ойлағандай емес: мұнда кекіл шашты Бүкір, сөзге ұста Жарықжұлдыз және өзімен құрбы талай ұл бар екен.
Үзінді мазмұны (ықшамдап берілген)
Бүкір Қасымды жылы қарсы алып, жанынан орын ұсынады. Дорбасына да орын табылатынын айтып, «сандығым үлкен» деп көңілдендіреді.
Бірақ Қасым дорбасында бауырсақ емес, тек киім-кешек барын айтқанда, Бүкірдің көңілі су сепкендей басылады. Ол қабағын түйіп, Қасымды Жарықжұлдыздың қасына жібереді. Қасым бұл мінезден өзін жайсыз сезініп қалады.
Осы көрініс балалар психологиясын дәл береді: жоқшылық адамды тез қуантса да, тез мұңайтады; ал жақсылыққа үміт кейде бір сәтте-ақ сөніп қалуы мүмкін.
Жарықжұлдыз бастапқыда үндемейтіндей көрінгенімен, шын мәнінде сөзге шешен бала болып шығады. Ал интернаттың үлкендері мен қызметкерлері балаларды жиі жұмсап, өз шаруасына пайдаланады: Қасым келген күннің өзінде-ақ бір әйелдің үйіне суға жұмсалуы — соның айғағы.
Мектеп пен мұғалім бейнесі: мейірім мен қаталдықтың арасы
Келемеж бен қысым
Қасым үшін кей күндері сабақ «оқу күні» емес, «күлкі күні» секілді өтеді: сыныптастар дуылдап күліп, оны келеке етеді. Соғыс аяқталғанына бір-ақ жыл болған күз — адамдардың да, балалардың да жүйкесі жүдеу шақ.
Алматай ағайдың демеуі
Маймұрын Қаламтайдың інісі Алматай институт бітіріп келіп, әдебиеттен сабақ береді. Қасым оның қойған бағасына ренжігенімен, ұстаздың айтқаны оқушыны жігерлендіреді: адам өзін бағамен өлшемеуі керек, әркімнің қабілеті ұстазға анық көрінеді.
Маңызды диалог (мазмұндап жеткізу)
Алматай ағай Қасымның көңілін сұрап, «баға үшін өкпеледің бе?» деп тіл қатады. Кейін: «Өзіңді бағамен салыстырма. Арманда. Жақсы әдебиетті сүю — құнды қасиет» деген ой айтады.
Ол Қасымды үйіне ертіп апарып, қызықты кітап береді де, «ешкімге көрсетпе» деп ескертеді. Қасым кітапты алғашында аса қызық көрмесе де, оқиға оны таңға дейін ұйықтатпай, кітап әлеміне алып кіреді.
Сезім
Жалғыздық пен қысылу
Тірек
Ұстаздың мейірімі
Нәтиже
Қиял мен үміттің оянуы
Қасым кітапты оқи жүріп қиялға беріледі: авторымен кездесуді, Алматы кітапханасын көруді армандайды. Алайда оның бұл арманы уақыт өте үзіліп қалады. Дегенмен сол қысылтаяң шақта үміт отын жаққан — кітап және оны ұсынған ұстаздың ықыласы еді.
Түйін: «Армандау — асыл қасиет»
Повестен алынған осы оқиғалар кез келген оқырманды ойға қалдырады: ұзақ баяндалғанымен, мағынасы терең, астары салмақты. Бұл шығарманы оқи отырып, мен «армандау — асыл қасиет» екенін айқын ұқтым.
Тәрбиелік мәні
- Кітапты шынайы ықыласпен оқу — адамның ішкі әлемін өсіреді.
- Жетімсіреген баланың үмітін кейде бір ауыз жылы сөз де тірілте алады.
- Интернаттағы тұрмыс арқылы қоғамның соғыстан кейінгі жарасы көрінеді.
Интернат балаларының өмірімен таныса отырып, менің кітапқа деген құштарлығым оянды. Шығарманың тәрбиелік қуаты да — дәл осында.