Опорный орта мектебі мемлекеттік мекемесі7 сынып оқушысы Амангелдин АқтотыБілім - арзан, білу - қымбатЗерттеудің тақырыбы

Опорный орта мектебі мемлекеттік мекемесі

7-сынып оқушысы: Амангелдин Ақтоты

«Білім – арзан, білу – қымбат»

Зерттеудің тақырыбы

Ертегілердегі өлшем бірліктері

Зерттеудің мақсаты

Қазақы өлшемдер туралы іздену, мағлұмат жинау және қазақ ертегілерінде кездесетін қазақы өлшемдерді анықтау.

Зерттеудің нәтижелері

Мектеп бағдарламасында және күнделікті өмірде қазақы өлшемдердің нақты қолданылуы сирек. Егер ертегілерде кездесетін өлшемдерді сабақ барысында мысал ретінде жиі қолданса, оқушыларға ұлттық өлшем жүйесі туралы кең көлемде мағлұмат беруге болады.

Халық өлшемдерінің түрлері

Ұзындық өлшемдері
Салмақ өлшемдері
Көлем өлшемдері (мөлшері)
Уақыт және мезгіл өлшемдері
Ауа райы өлшемдері

Көлем өлшемдері (мөлшері)

Қазақы танымда көлем мен мөлшерді тұрмыстық заттармен, қолдың қимылымен және күнделікті әрекетпен салыстыра өлшеу кең тараған.

Көлемді білдіретін атаулар

бір шымшым бір шөкім бір уыс қос уыс бір тілім (нан) бір түйір бір қолтық бір шүйке бір құшақ бір қап бір шелек бір қасық бір тамшы бір арқа бір шана бір арба бір табақ бір шоқ (үкі, тал) бір топ (адам) бір қарын бір сандық бір қалта

Көлемі мен аумағына қарай салыстыру

Кейбір өлшемдер нақты санға емес, заттың шамасына ұқсастық арқылы беріледі.

бармақтай шынтақтай жұдырықтай құмалақтай етектей алақандай

Ұзындық өлшемдері

Ұзындықты өлшеуде адамның қол-дене мүшелерімен салыстыру және дәстүрлі атауларды қолдану жиі кездеседі.

Негізгі ұзындық өлшемдері

Өлшем атауы	Шамамен
елі	1–1,5 см
екі елі, үш елі, т.б.	елі өлшемінің еселенген түрлері
тұтам	қолмен қармап ұстағандағы шамамен өлшем
сынық сүйем	14–15 см
сүйем	17–18 см
қарыс	алақанды кергендегі шамамен өлшем
кере қарыс	20–22 см
кез	шамамен 50 см
аршын	шамамен 75 см
құлаш (жарты құлаш)	шамамен 1,8–2 м (жарты құлаш — осының жартысы)

Ескерту: Кейбір өлшемдер адамның дене бітіміне қарай аздап өзгеруі мүмкін.

Қашықтық өлшемдері

Қашықтық көбіне адамның жүрісі, дауыстың жетуі немесе малдың жүріс-қозғалысымен салыстырыла сипатталған.

Қысқа қашықтық

1

адым (қадам)

шамамен 1 м
2

таяқ тастам

шамамен 10–15 м
3

«әй» дейтін жер

шамамен 100 м
4

дауыс жететін жер

шамамен 250–300 м

Орта және алыс қашықтық

1

шақырым

1 км
2

иек астында, бір төбе астында

шамамен 4–5 км
3

қозы көш жер

шамамен 5–6 км
4

көз ұшында

шамамен 6–7 км
5

тай шаптырым

шамамен 4–5 км
6

құнан шаптырым

шамамен 8–10 км
7

ат шаптырым

шамамен 25–30 км
8

бір күндік жер, айшылық жол

уақытпен өлшенетін ұзақ жол атаулары