Қазақша рефераттар

Қазақ сөзінің шығу тегі

10-сынып. Қазақстан тарихы

Сабақтың тақырыбы

«Қазақ» атауы және қазақ жүздерінің пайда болуы

Сабақтың түрі

Аралас

Әдісі

Интерактивті

Сабақтың мақсаты

  • «Қазақ» сөзінің шығуы мен мағынасы туралы ғалымдардың тұжырымдарын және деректерді талдау; «Алаш» атауының мәнін, жүздердің пайда болу себептерін түсіндіру.
  • Білімді, отансүйгіш, ұлтжанды азамат тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

Карта

Тарихи-географиялық байланыстарды көрсету

Тірек-сызба

Ұғымдарды құрылымдап түсіндіру

Суреттер, кесте

Деректерді салыстыру және талдау

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқу құралдарын тексеріп, түгендеу.
  • Әнұран орындау, хабарлама.
  • Оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру.
  • Көрнекіліктерді пайдалану: карта, сурет, сызба, кесте.

Үй тапсырмасын сұрау (талқылау сұрақтары)

  • Моңғол шапқыншылығы жергілікті халыққа қандай зардап әкелді?
  • Этносаяси қауымдастық дегеніміз не? Оның халық болып қалыптасуға әсері қандай?
  • «92 баулы қыпшақ» шежіресінен қандай дерек алуға болады?
  • Қазақ халқының қалыптасуында қыпшақ тайпаларының рөлі қандай?
  • Халық болып қалыптасудың қандай белгілерін білесіңдер?
  • Жүздердің пайда болуы туралы аңызда не айтылады?
  • Қазақ халқының қалыптасуы қашан және қалай аяқталды?

Жаңа сабақтың жоспары

1-тақырып

«Қазақ» сөзінің шығу тегі

«Қазақ» атауының шығуына қатысты пікір көп. Сондықтан деректерді кесте/салыстыру арқылы беріп, оқушыларға талдау тапсырмаларын ұсыну тиімді.

2-тақырып

«Алаш» атауының мағынасы

«Алаш» ұғымына қатысты пікірлерді жинақтап, тарихи контекстпен байланыстыра талқылау.

3-тақырып

Жүздердің пайда болуы

«Жүз» ұғымын ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи әлеуметтік-экономикалық категория ретінде түсіндіру; пікірлер мен аңыздық деректерді салыстыру.

«Қазақ» атауына қатысты негізгі пікірлер (жинақ)

Төмендегі деректерді оқушыларға топтық жұмыс ретінде бөліп беріп, ортақ қорытынды жасатуға болады: әр пікірдің дәлелін, дереккөзін және әлсіз/күшті тұстарын анықтау.

Ерте тайпалық атаулармен байланыстырған бағыт

  • Н. Я. Марр, Б. Грозный

    «Қазақ» атауын б.з.д. VII–IV ғасырлардағы сақ тайпалары және сақ, каспи, қас, қаз, хаз, аз, қасақ секілді атаулармен байланыстырады.

    Бұл бағытты Ә. Х. Марғұлан, Ш. Ақынжанов, С. Мұқанов және т.б. қолдағаны айтылады.

  • Ә. Х. Марғұлан

    Хазарлар арасында «қазар-ұғ» және «берішлік» сияқты ірі тайпалардың болғанын атап өтеді.

  • А. Н. Бернштам

    «Қазақ» сөзі «кас-пи» мен сақ тайпаларының біріккен атауынан тууы мүмкін деп тұжырымдайды.

  • А. Әбдірахманов

    «Қазақ» атауын қаз және оғ (оқ) сөздерінің қосындысы ретінде түсіндіреді: көне түркі тілінде «оғ/оқ» — ру, тайпа. «Қазоғ(оқ)» — «қаз тайпалары» деген ұғым.

Жазба дерек пен мағыналық түсіндірулер

  • Бань Гу (б.з.д. II ғ.) және қытай деректері

    «Хан кітабында» Орта Азия халықтарының ішінде «се» немесе «сай» атты халық болғаны жазылады; бұл тайпалардың Әмудария мен Сырдария бойында өмір сүргені көрсетіледі.

  • В. В. Григорьев

    Қытай транскрипциясындағы «се» және «сай» атауларын сақтармен байланыстырып дәлелдеуге тырысады.

  • Жуңғо дерегі (б.з. II ғ.)

    Каспий мен Арал теңіздері аймағында өмір сүрген «хаса», «каса (қазақ)» тайпалары туралы мәлімет беріледі.

  • А. А. Семенов; ибн Рузбихан (XVI ғ.)

    Көшпелілердің арба/үйме қолдануы, арба үстіне тігілген үйлер туралы деректер келтіріледі; кей пікірлерде «хазар» мен «қазақ» төркіні жақын делінеді.

    Ибн Рузбихан «Бұхар қонағы» еңбегінде қазақтардың арба үстінде үй тіккенін сипаттайды.

  • В. В. Радлов; А. А. Самойлович; Ш. Құдайбердиев

    «Қазақ» — тәуелсіз, ерікті адамдар; өз алдына ел болып еркін жүрген халық деген мағыналық түсіндірулер беріледі.

  • Ш. Ш. Уәлиханов

    «Қазақ» — қадірлі ұғым; «күшті, мықты, шабытты» деген мән береді деп түсіндіреді.

  • Т. Жанұзақов

    «Қазақ» сөзінің алғашқы бөлігі («қаз», «қас») түркі тілдер тобында «еркін», «ер», «жігіт», «кісі» мағыналарына жақын екенін дәлелдеуге ұмтылады.

  • Н. Мыңжанұлы

    Күлтегін, Тоныкөк жазбаларындағы «қазғану», «қазғандүк» сияқты етістіктерді «күресу», «талпыну», «еркіндікке ұмтылу», «ерлік істеу», «табысқа жету» мағыналарында түсіндіреді.

  • М. Х. Дулати

    Жәнібек пен Керей еркіндік үшін күресіп, жеке ел болуға ұмтылған тұста «қазақ» атауы танылғаны туралы дерек келтіреді.

Сыныпқа ұсынылатын тапсырма

Салыстыру

Пікірлерді «дерекке сүйенуі», «тілдік дәлел», «тарихи контекст» өлшемдерімен бағалаңдар.

Дәлел келтіру

Әр топ бір бағытты таңдап, 2–3 дәлел және қарсы уәж ұсынсын.

Қорытынды

«Қазақ» атауының мағынасы туралы ортақ тұжырым жасаңдар.

«Жүз» ұғымы және жүздердің пайда болуы

Үшінші мәселені қарастырғанда «жүз» сөзін тек атау ретінде емес, ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи әлеуметтік-экономикалық категория ретінде түсіндіру маңызды.

«Жүз» сөзінің мағынасы туралы пікірлер

  • Араб тіліндегі мағынасы: «бір нәрсенің басты бөлігі» немесе «бір нәрсенің тармағы».
  • «Жүз» (сандық ұғым) сөзінен туындаған деген салыстыру.
  • Адамның «жүзі» ұғымымен байланыстыру: «бір жағы», «беткі жағы» сияқты мәндер.

Пайда болу уақыты туралы тұжырымдар

  • С. А. Аманжолов

    Жүздер X–XII ғасырларда пайда болды деп есептейді.

  • Н. А. Аристов

    Жүздер жоңғар шапқыншылығы кезеңінде қалыптасты деген пікір айтады.

Аңыз желісі бойынша түсіндіру (сызбалық мазмұн)

Жүздердің пайда болуын аңыз негізінде сызба арқылы түсіндіруге болады: аңыздағы үш аймақты Шыңғыстың үш ұлы — Жошы, Шағатай, Үгедей ұлыстарының жерімен байланыстыра түсіндіру ұсынылады.

Аңыздағы кейіпкерлер

Қотанбайдың үш ұлы туралы нұсқа:

  • •Үлкені — Үйсін
  • •Ортаншысы — Болат
  • •Кішісі — Алшын

Географиялық негіз

Аңызда бұл үшеуі Сырдария бойын үшке бөліседі.

Хрестоматиялық түсіндірме

Жүздердің жазғы жайлауы мен қысқы қыстауы тарихи-географиялық жағдайға байланысты бөлінген.

Жүздердің қоғамдық қызметі

Жүздердің Отан қорғау жолындағы мемлекеттік функцияларын атап көрсету арқылы үшінші мәселені қорытындылауға болады.

Қорытынды ой

XV ғасырдың 50-жылдары Керей мен Жәнібектің Қазақ хандығын құруы қазақ халқының қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Қазақстан аумағында халық болып қалыптасу үдерісі шамамен екі мың жылға жуық уақытты қамтығаны атап өтіледі.

Сабақты бекіту

Қайталау сұрақтары

  • Ғалымдар «қазақ» сөзінің шығу тегін немен байланыстырады?
  • «Қазақ» атауын зерттеген қандай ғалымдарды білесіңдер?
  • «Қазақ» сөзінің мағынасы нені білдіреді?
  • «Алаш» сөзінің пайда болуы туралы қандай пікірлер бар?
  • Қазақ жүздері қалай және қашан пайда болды?

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Топтық талқылауға қатысуы, дәлел сапасы, қорытындының негізділігі бойынша бағалау.

Үйге тапсырма

  1. §12. Сұрақтарға ауызша жауап дайындау.
  2. Қосымша деректерді пайдаланып, «қазақ», «алаш», «жүз» сөздерінің шығуы туралы мәлімет дайындау.