Қазақша рефераттар

Қазақ хрестоматиясының авторы кім

«Ұлылар үндестігі» әдеби-сазды іс-шарасының мақсаты

Іс-шараның негізгі мақсаты — халқымыздың дана ақындары мен ғұлама ойшылдарының, әсіресе Абай Құнанбайұлы, Ыбырай Алтынсарин, Мұқағали Мақатаев шығармаларын кеңінен насихаттау; өлеңдері мен әндерінің құндылығын таныту; бүгінгі ұрпақтың ақындар мұрасына қызығушылығын арттырып, оқуға, тануға және тереңірек зерделеуге ынталандыру.

Ғасырлар тоғысында ұлы тұлғалардың ақындық талантын шәкірт жүрегіне ұялату арқылы олардың бойында поэзия әлеміне, жалпы сөз өнеріне деген сүйіспеншілікті орнықты қалыптастыру — кештің тағы бір маңызды өзегі.

Кешке кіріспе

Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгінгі «Ұлылар үндестігі» атты әдеби кешімізге қош келдіңіздер!

Қазақ ақындарының әрқайсысы — шын мәніндегі дарын, қайталанбас шығармашылық тұлға. Ұлыларымыз көп. Дегенмен, бүгінгі кештің өзегіне айналған үш алып — Абай, Ыбырай, Мұқағали — сөз өнерінің ең биік шыңдарын бағындырған, халық жүрегіне жол тапқан тұлғалар.

Егемендігін алып, өз жолы бар тәуелсіз мемлекетке айналған Қазақстан Республикасы ұл-қыздарына халық арасынан шыққан ғұламаларын, ақындарын, батырларын, шешендерін танытып, олардың өнегелі сөзін, игі ісін кейінгі ұрпаққа жүйелі түрде жеткізіп келеді. Бұл бағытта мерейтойларды атап өту мен құндылықтарды дәріптеу — рухани сабақтастықтың айқын белгісі.

Үш тұлға: үш биік

Абай Құнанбайұлы

Абай — қазақ халқының ең ұлы ақындарының бірі, ойшыл, аудармашы, композитор, қоғам қайраткері. Оның шығармаларында адам жанының нәзік күйі, махаббат пен сағыныш, өмір мен ар-ождан мәселелері терең өріледі. Абайдың лирикалық әндері мен өлеңдерінде туған елге, адамға деген ыстық ықылас айқын сезіледі.

Сонымен бірге Абай бізге өсиетке толы қара сөздерімен және орыс, еуропа классиктерінен жасаған көркем аудармаларымен де қымбат.

Ыбырай Алтынсарин

Ыбырай Алтынсарин — қазақтың алғашқы ағартушы ұстазы, ұлттың біртуар азаматы. Оның өлеңдері мен әңгімелері халық өмірімен сабақтасып, білімге ұмтылу, еңбекқорлық, достық, тәрбие мен адамгершілік тақырыптарын терең қозғайды.

Бұл шығармалардағы жалпыадамзаттық идеялар бүгінгі ұрпаққа да жақын әрі түсінікті.

Мұқағали Мақатаев

Ақиық ақын Мұқағали Мақатаев естеліктерінде: «Мен өлеңді ойдан құрастырып жазбаймын. Әлдекім құлағыма сыбырлағандай болады. Соны көшіремін. Сенесің бе?» — дейді.

Мұқағали поэзиясы — патриотизмнің қуатты қайнары: туған жерге, халыққа, ана тілге деген шексіз махаббат оның өлеңдерінен анық көрінеді. Қырық жыл бұрын жазылған жырларының бүгін де заманауи естілуі — ақын рухының мәңгілігін дәлелдейді.

Сайыс құрылымы және номинациялар

Бүгінгі сазды кеш ұлылардың құрметіне арналады. Сайысты бастамас бұрын, әділқазылар алқасымен танысу қарастырылады.

Номинациялар

  1. 1) «Жүйріктен жүйрік озар жарысқанда»

    Абай, Ыбырай, Мұқағали өлеңдерін мәнерлеп оқу.

  2. 2) «Әңгіме мен қара сөз»

    Қатысушылар Абайдың қара сөздерінен немесе Ыбырайдың әңгімелерінен үзінділерді мазмұндап, тағылымын ашады.

  3. 3) «Көңілім әнді ұғады»

    Абай мен Мұқағалидың әндері мен әнге айналған өлеңдерін орындау.

Көркем оқуға арналған өлең үзіндісі

Қалқам! Мен Лермонтов, Пушкин де емен,

Есенинмін демедім ешкімге мен!

Қазақтың қара өлеңі — құдіретім,

Онда бір сұмдық сыр бар естімеген.

Жат жерді жастанғанда жазатайым,

Қанымен жазды мүмкін ағатайым.

Қасиетіңнен, айналайын, қара өлең,

Қазақтың дәл өзіндей қарапайым.

Іздемпаздық менің де бар өнерім,

Будан жасап бидай мен тары егемін.

Қазан — миым, бәрін де қайнатады,

Дара қойып қазақтың қара өлеңін.

Ақынмын деп мен қалай айта аламын,

Халқымның өзі айтқанын қайталадым.

Күпі киген қазақтың қара өлеңін

Шекпен жауып өзіне қайтарамын.

Бірінші номинация қатысушылары дайындалған соң, кезекпен аты-жөні мен сыныбы аталып шақырылады.

Әңгіме мен қара сөздің тағылымы

Ыбырайдың әңгімелері

Ыбырай Алтынсариннің әңгімелері халық өмірімен тығыз байланысты. Ол шығармаларында достық, білім, еріншектік, тәрбие және адамдық қасиет туралы ой қозғайды.

Орыс әдебиетінен аударған авторлар қатарында: А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Крылов.

Абайдың қара сөздері

Абайдың қара сөздері — қазақ әдебиетінің алтын қазынасы, баға жетпес рухани мұра. Онда адам болмысы, білім, мінез, қоғам, жауапкершілік сияқты мәселелер терең талданады.

Қара сөздерден ой:

  • «Егер ғылымды шын сүйсең, білімнің өзін сый деп білсең, ол саған ең жоғары ләззат береді» (32-сөз).
  • «Адам — өз заманының баласы. Бірақ жаман болсаң, оны замандастарыңнан көрме» (37-сөз).
  • «Ашу үстінде айқайлаған — күлкілі, ашу үстінде үнсіз қалған — қорқынышты» (37-сөз).

Абай сондай-ақ XVIII ғасырдағы орыс поэзиясын және неміс ақыны әрі драматургі Гётені ерекше сүйіп оқып, көркем аудармалар жасаған.

Абай поэзиясының көркемдік болмысы

Абай поэзиясы бояуы қанық бейнелермен, әдеби және философиялық ассоциациялармен тереңдей түседі. Оны оқыған сайын ой кеңейіп, сөз сазы мен музыкалық ырғағы баурайды. Абай жыры — жан дүниенің қуатты ағысы, тазалыққа ұмтылған ішкі іңкәрлік.

Мұқағали мұрасы: сан мен сапа

  • Мұқағали Мақатаевтың 13 кітабы бойынша 1834 өлең және 19 поэмасы бар екені анықталған.
  • Шамамен 35 мың жолға жуық жыры поэзия сүйер қауымның іздеп жүріп оқитын қазынасына айналды.
  • Ақын өлеңдерінің 100-ден астамына ән жазылған.
  • Солардың ішінде 30-дан астам жауһар жырына Нұрғиса Тілендиев ән жазған.

Келесі кезекті мектептің жас бұлбұл әншілеріне беру — кештің сазды арнасын айқындай түседі.

Викторина: ұлыларды қаншалықты танимыз?

Әділқазылар алқасы қорытынды шығарғанша, ұлылардың өмірі мен шығармашылығына арналған викториналық сұрақтарға жауап беріп көрейік.

Сұрақтар

  • Абай Құнанбайұлының өмір сүрген жылдары қандай?
  • Ыбырай Алтынсарин қай жылы дүниеге келді? (1841 жыл)
  • «Үш бақытым», «Отан» өлеңдерінің авторы кім?
  • «Көзімнің қарасы» әні қалай аударылады және оның авторы кім?
  • «Бір Құдайға сиынып, Кел, балалар, оқылық…» деп басталатын өлеңнің авторы кім?
  • Шәкәрім Құдайбердіұлының Абайға туыстық жақындығы қандай? (Абайдың ағасының баласы)
  • А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын қазақ тіліне кім аударды? (Абай)
  • Мұқағали Мақатаевтың туған жері қай өңір? (Алматы облысы, қазіргі Райымбек ауданы, Қарасаз ауылы)
  • «Безветренная лунная ночь» тіркесі қазақша қалай аударылады?
  • Ыбырай Алтынсариннің туған жері қай өңір? (Қостанай облысы)
  • Абай туралы қысқаша мәлімет бер.
  • Абайдың әжесі мен анасының аты кім?
  • «Абай жолы» роман-эпопеясының авторы кім?
  • Ы. Алтынсарин алғашқы мектепті қашан және қайда ашты? (1860 жыл, Торғай)
  • Абайдың қара сөздері нешеу?
  • Ыбырай Алтынсарин қай қалада оқыды? (Орынбор)
  • Мұқағали қай өлеңінде өзі туралы жазды? («Анкета»)
  • Ыбырай Алтынсарин қай ақындардың өлеңдерін аударған? (А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Крылов)
  • Мақатаевтың махаббат тақырыбындағы өлеңдері қалай аталады?
  • Абайдың шын есімі қандай? (Ибраһим)
  • «Бай баласы мен жарлы баласы» әңгімесінің кейіпкерлері кімдер және авторы кім?
  • Абайдың табиғат тақырыбындағы өлеңдерін ата.
  • Мұқағалидың патриоттық өлеңдерін ата.
  • «Пай! Пай! Пай! Киелі неткен жер! Батырлар дүрілдеп өткен жер…» — бұл кімнің өлеңі және қалай аталады?
  • «Қазақ хрестоматиясының» авторы кім?

Қорытынды

«Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы, өлмейтұғын артында сөз қалдырған…» — деген оймен кешімізді аяқтаймыз.

Әділқазылар алқасына сөз беріліп, қорытынды нәтижелер жарияланады. Баршаңызға қатысқандарыңыз үшін рақмет!