Наурыз жыл басы, наурыз қуаныш мерекесі
Қарағанды қаласы, №42 «Тілек» балабақшасы
Тәрбиеші: Мағмұр Назкен Жарасқызы
Көктемнің шуағымен келген мереке
Залда әсем әуен ойнап тұрады. Балалар би қимылымен кіріп келеді. Тәрбиеші көктеммен бірге қазақ даласына Жаңа жыл — Наурыз келгенін жариялап, қонақтарды Ұлыстың ұлы күнімен құттықтайды. Ақ тілектер айтылады: денсаулық, береке, татулық, молшылық.
Негізгі ой
Наурыз — жыл басы, қуаныш пен шаттықтың мерекесі.
Көрініс
Ән, би, тақпақ, ойын, дәстүр — бәрі бір сахнада.
Наурыз қыздың келуі
Музыкамен ортаға Наурыз қыз келеді. Ол Ұлыс күніне асыға жеткенін айтып, әр үйге қуаныш пен жақсылық тілейді. Балалар Наурызды сән мен нұрға теңеп, мерекеге арнаған өлең жолдарын оқиды.
Тақпақтардан үзінді мазмұны
- Айша: «Сәнді көктем — Наурыз! Қош келдің, Наурыз!»
- Сабира: «Арман-тілек тоғысқан, халық қуанышы болған күн!»
- Нұрсезім, Камила: «Елдің еңсесін көтерген, көңілді шалқытқан мереке!»
Ән мен тақпақ: мерекенің әуені
Тәрбиеші Наурыздың бақыт пен шаттықтың, көктемнің мерекесі екенін айтып, көктем туралы ән орындауға шақырады. Сахнада «Көктем келді» әні шырқалады.
Тоғжан
«Жақсылық алып келген Наурызым, нұрыңды төк!»
Сұлтан
«Ән саламыз, би билейміз — бәріміз бірге!»
Камал Арғын
«Уа, халайық, Наурызды көңілді қарсы алайық!»
Айтыс: ұлттық өнердің жалғасы
Тәрбиеші айтыстың — халқымыздың көне де көркем өнері екенін түсіндіреді. Наурызда ақындар айтысып, жақсылық пен жамандықтың, суық пен жылының күресін жырлаған. Бұл дәстүр бүгінгі ұрпақ арасында да жалғасады.
Көрініс: «Айтыс»
Кішкентай айтыскерлер Абай мен Аружан көпшіліктің қошеметімен сахнаға шығады.
Алдар көсе және ұлттық ойын: асық ату
Әндетіп Алдар көсе келеді. Ол Наурыз мейрамымен құттықтап, «сараң байды алдап, жаңа шапан киіп келгенін» әзілмен баяндайды. Қолындағы дорба асығын көрсетіп, балаларды ұлттық ойынға шақырады.
Ойын: Асық ату
Балалар шапшаңдық пен мергендікті сынап, асық ойнайды. Ойын мерекенің көңіл күйін арттыра түседі.
Би: «Тостаған биі»
Наурыз тойы биімен жалғасып, балалардың өнері сахнаны жандандырады.
Табиғаттың төрт құдіреті: Жер ана, От ана, Ару күн
Наурыз қыз көктем шуағын шашқанымен, қыстың ызғары толық қайтпағандай екенін айтады. Тәрбиеші күннің нұрын, жердің берекесін, оттың жылуын шақырып, көрініс жасайды.
Жер ана
Бата береді: «Басыңнан жақсылық кетпесін, жамандық саған жетпесін».
От ана
«Жыл басы — Наурыз мереке, тіршілік таңы оянды» деп жырлайды.
Ару күн
«Той қызығын көріңдер, күнге сәлем беріңдер!» деп көпшілікті құттықтайды.
Қаңбақ шал мен Дәу: әзіл мен татулық
Музыкамен Қаңбақ шал домалап келіп, жел ұшырып әкелгенін айтады. Артынша Дәу келіп, «неге қағып өттің?» деп ренжиді. Қаңбақ шал Наурызда ренжісуге болмайтынын ескертіп, татуласуға шақырады.
Күш сынасу — тапқырлықпен
Дәу тасты езіп күшін көрсетеді. Қаңбақ шал айласын асырып, «тастың майын шығарғанын» көрсетіп, көріністі күлкіге бөлейді. Соңы ұлттық ойынға ұласады.
Ойын: «Теңге алу»
Кім теңгені көп жинаса — сол жеңімпаз. Соңында жиналған теңгелер саналады.
Тыйым сөздер: тәрбие мен тағылым
Балалар малдас құрып, дөңгелене отырады. Тәрбиеші қолындағы жіпті орай отырып, әр бала бір тыйым сөз айтады. Бұл бөлім әдеп пен мәдениетті бекіте түседі.
- Үйде ысқырма.
- Үлкеннің жолын кеспе.
- Асты үрлеме.
- Саусағыңды аузыңа салма.
- Тіліңді шығарма.
- Жақты таянба.
- Тізеңді құшақтама.
- Бір қолмен нан үзбе.
- Есікті қатты жаппа.
- Отқа түкірме.
- Босағаға тұрма.
- Көк шөпті жұлма.
- Құстың ұясын бұзба.
- Суға түкірме.
- Құмырсқаның илеуін бұзба.
Бесікке салу рәсімі
Әлия бесікті таныстырып, оның жабдықтарын атап өтеді: көрпеше, жастықша, баулар, аяқбау, жөргек, түбек, шүмек. Бала бесікке салынбас бұрын аластау рәсімі жасалады.
Аластау және «тыштырма»
«Алас, алас, алас — бар пәледен алас» деп отпен аластайды. Кейін «Тышты, тышты, тышты ма?» деген сөз қайталанып, балалар хормен жауап береді. Бұл — жақсылық шақырып, сәбиге ақ ниет тілеудің белгісі.
Бесік жыры
«Әлди-әлди, ақ бөпем…» деп бесік жырының бір шумағы айтылады. Сәбиге амандық, асқақ арман, елге қызмет ететін азамат болу тілегі арналады.
Ойын мен би: «Орамал тастау»
Қыз ортаға шақырылады. Ұлдар музыка ырғағымен атпен шапқандай қимылдайды. Музыка тоқтағанда, орамал ортаға тасталады. Ұлдар орамалды жерге түсірмей қағып алуға тиіс. Кейін ұлдардың биі орындалады.
Тақпақтардан тағы бір шоғыр
- Ерман: «Наурыз келді тамаша — би билейміз тамаша!»
- Мәжит Әлихан: «Наурыз көжеге жеті түрлі ас қосылды».
- Асқар, Нұрдос: «Елімізге байлық, бақыт, береке тілейміз».
Наурыз көже: берекенің дәмі
Әже қолына тостаған алып, көрермен мен балаларды Наурыз мерекесімен құттықтайды: «Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын! Қайда барса жол болсын!» деп ақ бата береді.
Неге «жеті түрлі»?
Наурыз көже дәстүрлі түрде 7 түрлі тағамнан жасалады: сүр ет, сүзбе, бидай, құрт, тары, май, тұз. Бұл — молшылық пен бірліктің нышаны.
Ақ тілек
Қонақтарға «жыл бойы тоқшылық болсын, дастархан кең жайылсын» деген ниетпен наурыз көжеден дәм таттыру — мерекенің ең әсерлі сәттерінің бірі.
Шеберлік сәті: кілемше әшекейлеу
Әже мерекеге арнап бастаған кілемшесін аяқтай алмай қалғанын айтып, балалардан көмек сұрайды. Балалар ою-өрнектерді орналастырып, әжеге көмектеседі. Нәтижесінде әдемі, сәнді кілемше жасалып шығады.
Қорытынды
Осымен Наурыз мерекесіне арналған ертеңгілік аяқталады. Сахнада айтылған өлең, орындалған ән мен би, көрсетілген салт-дәстүр — бәрі де балалардың жүрегіне ұлттық құндылықты сіңіріп, мерекенің мәнін тереңдете түсті. Ұлыстың ұлы күні құтты болсын!