ХҮІІІ ғасырдағы дүние жүзі
Сабақ туралы
Бұл сабақ XVIII ғасырдағы әлем елдерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси даму бағытын түсіндіруге бағытталған. Негізгі назар өндірістің әр елде әртүрлі жолмен дамуына, аграрлық өмірдің өзгерістеріне және өнеркәсіптік төңкерістің тарихи маңызына аударылады. Сонымен қатар азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің қалыптасуы қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
- XVIII ғасыр елдеріндегі әлеуметтік-экономикалық және саяси үрдістерді талдау.
- Өнеркәсіптік төңкерістің мәнін, сипатын және оның ұзаққа созылған ауқымды қоғамдық процесс екенін түсіндіру.
- Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің қалыптасуы арқылы оқушылардың ой-өрісін, шығармашылық белсенділігін дамыту.
Форматы мен құралдары
- Сабақтың түрі
- Пресс-конференция
- Сабақтың әдісі
- Сұрақ-жауап
- Көрнекі құралдар
- XVIII ғасырдағы дүние жүзі картасы, кестелер мен сызбалар, тақта материалдары.
Ағартушылықтың бастауы
Жаңа заманда адамдар өздері өмір сүрген әлемді ақыл-парасат арқылы түсіндіріп, тәртіпке келтіруге ұмтылды. Құдайға деген сенім әлсіреп, оның орнына ақылға сенім мен адамның танымдық қуаты көптеген білімді адамдар үшін жаңа рухани бағдарға айналды.
Идеялары мен іс-әрекеті замандастары мен кейінгі ұрпақтардың өміріне ықпал еткен тұлғалар ағартушылар деп аталды.
Еуропадан әлемге таралуы
Ағартушылық идеялары алдымен Англияда қалыптасып, кейін бүкіл Еуропаны қамтыды. Уақыт өте ол мұхиттардан асып, ағылшын және испан отарлық иеліктеріне дейін таралды. Қайта өрлеу мен Реформациядан кейін Ағартушылық Еуропадағы үшінші ірі рухани төңкеріс ретінде ортағасырлық қоғамдық қатынастарды түбегейлі қайта қарауға жол ашты.
Кітаби мәдениет
Ағарту дәуірінің білімді адамы — кітаби мәдениеттің өкілі. Оның өмірінде білім мен оқу дәстүрлерден де маңыздырақ орын алды.
Зайырлы пікірталас
Ғалымдар мен философтардың сұхбаттары зайырлы қоғамның белгісі саналды. Ақсүйектер оларды арнайы жиындарға шақырып, ықыласпен тыңдайтын.
Халық мәдениеті және теңсіздік
XVII ғасырда кейбір герман княздіктерінде міндетті бастауыш білім беру енгізілгенімен, көптеген билеушілер қарапайым халықтың білім алуына қарсы болды. Мысалы, Пруссия королі II Фридрих бұл бағытқа кедергілер жасады. Мұндай саясат қоғамдағы «жоғары» және «төмен» топтар арасындағы теңсіздікті одан әрі тереңдетті.
Элита мен көпшілік арасындағы алшақтық
XVII–XVIII ғасырлардағы мәдени өзгерістер ағартушы элитаның қалыптасуына ықпал етті. Ал қарапайым халық жаңа идеяларды қиын қабылдап, олардың мәнін толық түсіне бермеді. Соған қарамастан, ағартушылар кітаптары, пьесалары мен мақалалары арқылы қоғамдық пікірге елеулі әсер ете алды.
Нені сынға алды?
- Абсолюттік билік тәртібін.
- Шіркеулік қараңғылық пен догматизмді.
- Білім беру жүйесіндегі әділетсіздік пен тұйықтықты.
- Адамгершілік азғындауды және әлеуметтік зорлық-зомбылықты.
Вольтер және сын мәдениеті
Ағартушылық дәуірінің ең көрнекті қайраткерлерінің бірі — Вольтер (шын аты Франсуа Мари Аруэ, 1694–1778). Ол католик дінбасыларын қатаң сынға алып, шіркеулік әдет-ғұрыптардың көпшілігі қарапайым халықты надандықта ұстауға қызмет етеді деп есептеді.
Билік туралы ұстанымы
Абсолютизмді қолдай отырып, монархтың міндетті түрде сауатты әрі философ болуы қажет деді.
Әлеуметтік әділет
Үстем таптардың зорлық-зомбылығын, басыбайлылық тәртіп пен феодалдық артықшылықтарды жоюға шақырды.
Ғылымның өрлеуі
Ағартушылық ғасыры ғылымға ерекше сенім артқан кезең болды. Зерттеушілер жаратылыстану ғылымдары — физика, химия, биология, геология және басқа салалар — жер бетінде болып жатқан құбылыстарды түсіндіруге тиіс деп санады.
Иммануил Кант
Неміс философы Иммануил Кант (1724–1804) адам санасының шектеулі екенін ескертіп, дүниеде толық түсіндірілмейтін құбылыстар барын айтты.
Исаак Ньютон
Исаак Ньютон (1643–1727) діндар бола тұра, ғылым арқылы адамзат Құдай құдіретін тануға жақындай түседі деп пайымдады.
Пьер Лаплас
Пьер Лаплас (1749–1827) Күн жүйесінің қалыптасу сызбасын ұсынды. Наполеон I «мұнда Құдай туралы не бар?» деп сұрағанда, Лаплас бұл түсіндіруге «мұндай болжам қажет емес» деген мағынада жауап бергені белгілі.
Дін және дүниетаным
Протестанттық елдерде ғылым мен дін арасындағы қайшылық салыстырмалы түрде әлсіз болды. Ал католиктік елдерде, әсіресе Францияда, ағартушылар мен шіркеу арасында елеулі келіспеушіліктер күшейді.
Атеистер
Құдайды жоққа шығарған ағартушылар дүниені ешкім жаратқан жоқ, ол мәңгілік әрі шексіз деп есептеді.
Материалистер
Табиғат адам санасынан тыс және оған тәуелсіз өмір сүреді деп түсіндірген ағартушылар болды.
Франциядағы ықпалды өкілдер
Францияда Гольбах, Жюльен Ламетри, Дени Дидро, Клод Гельвеций сияқты ірі атеистер мен материалистер танылды. Олар жанның өлмейтіндігіне, дүниені Құдай жаратқанына және табиғаттан тыс күштердің бар екеніне сенбеді. Олардың ойынша, табиғат құпиялары ашылған сайын діни наным өздігінен әлсірейді.
Қоғам дамуы туралы ойлар
XVIII ғасыр ағартушыларын адамзат тарихының заңдылықтары, дамудың бағыты, өткен мен бүгіннің айырмашылықтары және оның себептері толғандырды. Ақыл-парасатқа сүйене отырып, олар адамзаттың болашағы жарқын болады деп сенді.
Жак Тюрго
Жак Тюрго (1727–1781) қоғамдық прогресті шаруашылықтың, ғылым мен техниканың дамуымен байланыстырды.
Антуан Кондорсе
Антуан Кондорсе (1743–1794) адам өзін-өзі шексіз жетілдіре алады деген идеяны қорғады.
Жан Мелье
Жан Мелье (1664–1729) барлығы тең, ортақ мүлікке бірдей иелік ететін қоғамды ең әділетті құрылым деп санады. Зұлымдықтың түбірі — надандық, ал игілікке жетудің жолы — кедейлердің байларға қарсы күресі деді.
Габриэль Бонно Мабли
Габриэль Бонно Мабли (1709–1785) адамзаттың «алғашқы қалпына» — мүлікке ортақ иелік еткен кезеңге — қайта оралуды ұсынды.
Адам Смит және балама көзқарас
Шотландық экономист әрі философ Адам Смит (1723–1790) жеке мүдде қоғамдық игілікке де қызмет етуі мүмкін екенін айтты: адам өз пайдасын көздей отырып, өмірін жақсартады және байытады. Оның түсінігінде азаматтық қоғам — мемлекет араласуынсыз қалыптасатын адамдар арасындағы қатынастар жүйесі.
Қоғамды өзгерту идеясы
Ағартушылар мемлекеттік құрылысты құлатуға тікелей шақырмаса да, адамның санасына қоғамды қайта құру үшін ерік-жігер мен білім жеткілікті деген сенімді орнықтыруға тырысты.
Сұрақтар мен тапсырмалар
- Ағартушылық дәуірінің алдыңғы қатарлы адамына қандай қасиеттер тән деп ойлайсыңдар?
- XVIII ғасырдағы ағартушы элита мен қарапайым халық арасында қандай айырмашылықтар болды?
- Ағартушылық дәуірінің қандай ұлы қайраткерлерін атай аласыңдар?
- «Ағартушылар және олардың идеялары» тақырыбында кесте құрастырыңдар.
- Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам туралы ағартушылардың идеяларын қазіргі қоғамнан көруге бола ма? Жауаптарыңды дәлелдеңдер.
Жұмысқа кеңес
Жауап бергенде нақты мысал келтіріп, кемінде бір ағартушының көзқарасын бүгінгі қоғамдық құбылыстармен салыстырыңдар: білім беру, сөз бостандығы, заң үстемдігі, азаматтық бастамалар.