Мал жимақ Жыр жолдары
Ахмет Байтұрсынұлы (1873–1938) және «Ақын ініме»
Бұл материал сабақ жоспары үлгісінде берілген: Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығын таныстырып, «Ақын ініме» өлеңі арқылы ақынның қоғамға, адам мінезіне қатысты сын-ойын және ұсынған адамгершілік бағдарын талдауға бағытталған.
Сабақ түрі
Жаңа сабақ
Әдістер
Пікірлесу, баяндау, салыстыру, сұрақ-жауап, талдау, іздену, ойын тәсілдері
Пәнаралық байланыс
Қазақ тілі, тарих
Сабақтың мақсаты
- Танымдық мақсат: А. Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығымен таныстыру; өлеңді мәнерлеп оқи отырып, ақынның сынға алған және уағыздаған қасиеттерін анықтау; өлеңнің тақырыбы мен идеясын ашу.
- Тәрбиелік мақсат: Оқушыларды адамгершілікке, имандылыққа, асыл қасиеттерге тәрбиелеу.
- Дамытушылық мақсат: Өзіндік пікір еркіндігін қалыптастыру, шығармашылық ізденіске бағыт беру.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру, сынып тазалығына назар аудару.
- Зейінді сабаққа шоғырландыру.
II. Үй тапсырмасын пысықтау
Шәкәрім Құдайбердіұлының «Мал жимақ» өлеңі бойынша және Абай, Шәкәрім өлеңдерінен ұнаған жолдар негізінде кесте толтыру.
Автор: Абай
Өлең: «Қансонарда бүркітші шығады аңға»
Жыр жолдары
«Ұқпассың үстірт қарап бұлғақтасаң…»
Менің ойым: Өлеңді мән беріп, ой көзімен оқу керек екенін түсіндім.
Автор: Шәкәрім
Өлең: «Мал жимақ»
Жыр жолдары
«Егін сал не сауда қыл, малыңды бақ, Білім білмек — әр іске шебер болмақ.»
Менің ойым: Бұл ой бүгінгі өмірімізге де дәл келеді деп есептеймін.
III. Жаңа тақырып
1) Ақынның өмірі мен шығармашылығы
Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы Торғай уезіне қарасты Тосын болысының 5-ауылында, Сарытүбек өңірінде дүниеге келген. Әкесі — қарапайым шаруа адамы Байтұрсын Шошақов, арғын Үмбетей батырдың немересі. Шошақтың төрт ұлы — Байтұрсын, Ақтас, Ерғазы, Данияр — қажырлы, намысқор, Мұхтар Әуезовтің сөзімен айтқанда, «ірі мінезді» адамдар болғаны айтылады.
Жергілікті әкімдермен кикілжің салдарынан Ақтас, Байтұрсын және бірнеше туысы 1886 жылы 15 жылға Сібірге (Итжеккенге) айдалады. Ол кезде Ахмет 13 жаста еді. Бұл оқиға оның санасында отарлық езгі мен әділетсіздікке қарсы терең жара қалдырғаны байқалады.
1909 жыл. Семей түрмесінен анасына жазған хатынан үзінді
Қарағым, айналайын, қамқор анам,
Арнап хат жазайын деп алдым қалам.
Сені онда, мені мұнда аман сақтай,
Көруге жазғай еді хақ тағалам.
Бара алмай өтірікші болып әбден,
Семейдің түрмесінде отыр балаң.
Мал ұрлап, кісі өлтірген жазығым жоқ,
Үкімет қылған зорлыққа бар ма шараң?
Оқ тиіп, он үшімде ой түсірген,
Бітпейтін жүрегімде бар бір жарам.
Алданып тамағыма оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі харам.
Байтұрсынұлы еңбек жолын ағартушылықтан бастауының әлеуметтік мәні зор болды. Ол білім-ғылымнан кенже қалған елін қараңғылықтан оятуды өмірлік мұрат етті. Бұл мақсат оның өлеңдерінде анық көрінеді.
Ояту идеясы
Баяғы қалпы,
Баяғы салты,
Бұл неткен жұрт ұйқышыл?
Болсын кедей, болсын бай,
Жатыр бейқам жым-жырт жай…
Әлеуметтік сын
Емшегін еміп,
Апаға сеніп,
Бала ұйықтайды жастықпен.
Қымызға қанып,
Қызарып жанып,
Бай ұйықтайды мастықпен.
Ақынның «Қырық мысал» және «Маса» жинақтары Санкт-Петербург, Қазан, Орынбор қалаларында 1912–1922 жылдар аралығында бірнеше рет жарық көрген. «Қырық мысал» — орыстың мысалшысы И. Крыловтан аударылған және соның идеялық арнасымен жазылған туындылар. Ал «Маса» — ақынның азаматтық борышы, арман-мақсаты, елін ояту мұраты тоғысқан жинақ.
«Маса» атауының мәні
«Маса» — символ. Ақын бейнелеуінде қараңғылық, надандық, еңбекке енжарлық, кәсіпке марғаулық — қазақты шағуға дайын тұрған «жылан». Ал өлең иесі «аяқтары ұзын сары маса» болып, ұйықтап жатқан халқын сөзбен оятуды мақсат етеді:
Мысалы, қазақ малшы ұйықтап жатқан,
Жыланды бәле дедім аңдып баққан.
Бәленің түрін көрген мен — сары маса,
Қазақты оянсын деп сөзбен шаққан.
Дереккөздер мен энциклопедиялық еңбектерде А. Байтұрсынұлының оқу-ағарту, ғылым, әдебиет, мәдениет саласындағы орны айрықша екені, тыңнан жол салған көшбасшы болғаны атап көрсетіледі. 1937 жылғы 8 қазанда ол екінші рет ұсталған.
2) «Ақын ініме» өлеңін оқу және идеялық талдау
Өлеңді мәнерлеп оқыту арқылы ақынның негізгі ойы, көтерген мәселесі, тақырыбы мен идеясы айқындалады: ақындық жауапкершілік, қоғам алдындағы парыз, мінез-құлықтағы әділетсіздік пен дарақылықты әшкерелеу, ар-ұятқа негізделген ұстанымды дәріптеу.
Сөздікпен жұмыс
- Милләт
- Араб сөзі; халық, ұлт деген мағына береді.
- Аплатон
- Ертедегі грек ойшылы (ғалымы).
Талқылауға арналған сұрақтар
- Өлеңде адам мінезіндегі қандай қасиеттер сыналады? Қандай жақсы қасиеттер дәріптеледі?
- Өлеңнің С. Торайғыровтың «Бір адамға» өлеңімен қандай ұқсастығы бар?
- Ақын халық алдындағы парыз бен міндетті қалай аңғартады?
- Соңғы шумақ арқылы түйінді ой қалай айқындалады?
3) Ирониялық сарынды анықтау
Ирония (кекесін) — адамды не құбылысты сырттай мақтағансып суреттеп, ішкі мазмұнында келекелеу, мысқыл арқылы сын айту тәсілі.
Тапсырма
Мына жолдардағы ирониялық екпін түсетін етістіктерді тауып, болымсыз түрге айналдырыңдар. Содан кейін өлең мазмұнының қалай өзгеретінін байқаңдар:
Нашардың көбірек же хақын, інім,
Айғарсып момындарға ақыр, інім,
Кісімсіп ең болмаса қақыр, інім.
4) Сергіту сәті: «Мәтінді тұтастыру»
Мақсаты: ойлау қабілетін дамыту, тіл дамыту, жинақтауға дағдыландыру.
Нұсқау: алдарыңыздағы мәтін бөліктері араласып берілген. Бөліктердің орнын дұрыс ауыстырып, тұтас мәтінді қалпына келтіріңіздер.
Айтуға ауыз келе ме, Аягөз кімнің жері еді?
Жер кімдікі дегенде,
Аға сұлтан, қазылар
Не деп жауап береді?
5) Деңгейлік тапсырмалар
I деңгей
«Ақын ініме» өлеңінің құрылысына талдау жасаңыз.
II деңгей
Кесте:
Шығарма атауы: «Ақын ініме»
Шығарма сипаты: Елдің әлеуметтік жағдайын сөз ету.
Сөз өрнегі (мысалдар): доңыздай талғамай жеу, нашардың хақы, шешенсу, кісімсу, қақыру, аузымен орақ ору.
III деңгей
Тест тапсырмаларын орындаңыз.
Тест сұрақтары
-
1) «Баяғы қалпы, Баяғы салты, Бұл неткен жұрт ұйқышыл?» деген жолдарда ақын қазақ халқын қандай «ұйқыдан» оятпақ болды?
- A) Жалқаулықтан (еңбексіздіктен, бойкүйездіктен)
- Ә) Әлсізге үстемдік етуден (еңбегін жеу, құқығына қол сұғу, орынсыз жәбірлеу)
- Б) Мақтаншақтық, екіжүзділік, жағымпаздықтан
-
2) А. Құнанбаевтың «Қансонарда бүркітші шығады аңға» өлеңінде кім туралы айтылады?
- A) Бүркітші
- Ә) Мерген
- Б) Қақпаншы
-
3) «Аягөз, қайда барасың?» өлеңінің авторы Д. Бабатайұлы өмір сүрген кезеңдегі қоғамды атаңыз.
- A) Феодалдық
- Ә) Капиталистік
- Б) Социалистік
6) Сабақты бекіту, үй тапсырмасы, бағалау
Бекіту
Тақырып бойынша қорытынды сұрақтар арқылы меңгеруді тексеру.
Үй тапсырмасы
Өлеңді мәнерлеп оқу; өлең құрылысына талдау жасау.
Бағалау
Жауаптарының толықтығы мен талдау сапасына қарай бағалау.