Қазақ хандығының құрылуы процесін сызбаға түсіру
5-сынып • Қазақстан тарихынан әңгімелер
Сабақтың тақырыбы: Қазақ хандығының құрылуы
Бұл сабақта Қазақ хандығының құрылу алғышарттары, тарихи маңызы және алғашқы саяси үдерістері жүйелі түрде қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
- Қазақ хандығының құрылу процесін талдау және қазақ жеріндегі тұңғыш дербес мемлекеттің мемлекеттік құрылымын анықтау.
- Оқушылардың логикалық ойлауын және шығармашылық қабілетін дамыту үшін ойын элементтерін қолдану.
- Тұңғыш қазақ мемлекетінің негізін қалаған тұлғалардың еңбегін бағалауға, патриотизмге, Отанын қорғауға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.
Негізгі ұғымдар
Сабақтың бөлімдері
- I Ұйымдастыру кезеңі
- II Үй тапсырмасын сұрау
- III Жаңа сабақ
- IV Бекіту (ойын)
- V Қорытындылау
- VI Үйге тапсырма
- VII Бағалау
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу мақсатын қысқаша таныстыру.
II. Үй тапсырмасын сұрау
Талқылау сұрақтары
- Моңғол шапқыншылығы туралы не білдік?
- Отырар қаласы қайда орналасқан?
- Шыңғысхан бастаған моңғолдар қазақ жеріне қай жылы келді?
III. Жаңа сабақ: Қазақ хандығының пайда болуы
Негізгі тұжырым
Қазақ хандығының құрылуы Қазақстан жерінде XIV–XV ғасырларда жүрген әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси үдерістерден туындаған заңды құбылыс болды.
- Өндіргіш күштердің дамуы.
- Көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы.
- Феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылысы.
- Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың күшеюі.
- Әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі.
Тарихи контекст
XV ғасырдың екінші жартысында бұл факторлар Әбілхайыр хандығы мен Моғолстанның әлсіреп, ыдырауына әсер етті. Әсіресе Әбілхайыр ханның (1428–1468) билігі тұсында ішкі жағдай күрделене түсті.
1457 жылы Үз-Темір тайшы бастаған ойраттар Түркістан өңірінде Әбілхайыр әскерін жеңіп, ауыр шарттар қабылдатты. Ойраттар Шу арқылы өз жеріне қайтқанымен, Әбілхайыр ұлысында тәртіпті қатайтуға кірісті. Бұл халық наразылығын күшейтті.
Нәтижесінде халықтың едәуір бөлігі Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына, Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне қоныс аударды. Бұл қозғалысты Жәнібек пен Керей басқарды.
Маңызды себептердің бірі
Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен жағдайлардың бірі — Қыпшақ Қобыланды батырдың Арғын биі Ақжолды өлтіруі. Бұл оқиға руаралық қатынастардың шиеленісуін күшейтіп, елдің жаңа саяси бірлікке ұмтылысын арттырды.
Құрылуы
1466 жылы Жәнібек пен Керей Қозыбасы өңірінде Қазақ хандығының негізін қалады.
Тапсырма 1
Құрылу процесі
Қазақ хандығының құрылу кезеңдерін ретімен сипаттаңыз.
Тапсырма 2
Аумағы мен халқы
Алғашқы аумақтық шеңбері мен халық құрамын анықтаңыз.
Тапсырма 3
Сыртқы саясат
Көрші мемлекеттермен қатынас бағыттарын талдаңыз.
IV. Бекіту: математикалық ойын
Төмендегі өрнектерді есептеп, алынған нәтижені тиісті тарихи оқиғамен сәйкестендіріңіз.
- 4000 / 2 − 532 (Әбілхайыр ханның қайтыс болған жылы)
- 400 × 3 + 148 (Моғолстанның құрылған жылы)
- 2800 + 105 − 1500 (Әмір Темірдің қайтыс болған жылы)
- 728 × 2 + 0 (Қазақ хандығының құрылған жылы)
- 4000 + 221 − 3000 (Шыңғысханның Орта Азияны жаулауды аяқтауы)
- 500 × 2 + 395 (Тоқтамыс пен Темірдің шешуші шайқасы)
- 3800 / 2 − 91 (Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алған жылы)
Ескерту: Бөлуді есептегенде бүтін сан шығады.
V. Қорытындылау
Біз үшін тарихтың әр кезеңі қымбат, бабаларымыз құрметті. Әсіресе Қазақ хандығының құрылуы — тарихымыздағы аса маңызды оқиға, бүгінгі тәуелсіз еліміздің іргетасы. «Өз тарихын білмеген халық өзін де сыйламайды» деген ойды негізге ала отырып, тарихты білу — баршамыздың ортақ парызымыз.
VI. Үйге тапсырма
1
Сызба
Қазақ хандығының құрылу процесін сызба түрінде көрсетіңіз.
2
Карта
Атластағы кескін карта тапсырмасын орындаңыз.
3
Реферат
Керей мен Жәнібек хандар туралы реферат жазыңыз.
VII. Бағалау
Оқушылардың жауаптары, тапсырмаларды орындау сапасы және талқылауға қатысу белсенділігі бойынша бағалау жүргізіледі.