Сабақтың жуандап өсуі
Күнделікті жоспар · Биология · 6-сынып · Сабақ: 12
§13. Сабақтың бойлап және жуандап өсуі
Бұл сабақта өсімдік сабағының ұзынынан өсуі мен жуандап өсуін қамтамасыз ететін негізгі факторлар қарастырылады. Сонымен қатар тәжірибелік жұмыс арқылы жылдық шеңберлердің маңызы анықталады.
Білімділік
Сабақтың ұзынынан өсуіне әсер ететін факторларды және жуандауына ықпал ететін ұлпалардың (әсіресе камбийдің) қызметін түсіндіру.
Тәрбиелік
Адамгершілік қасиеттерді, тұлғалық қалыптасуды және қоршаған ортаға жанашырлық сезімді дамыту.
Дамытушылық
Пәнге және тақырыпқа қызығушылықты арттыру, бақылау мен талдау дағдыларын жетілдіру.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
- Сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижелерді нақтылау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Алдыңғы тақырып бойынша білімді бекіту үшін төмендегі сұрақтар талқыланады:
- Сабақ қандай қызмет атқарады?
- Сабақтың түрлерін атаңдар.
- Сабақтың ішкі құрылысындағы қабаттарды сипаттаңдар.
- Жасымықша қай қабатта орналасады және қандай қызмет атқарады?
- Өзек қандай қызмет атқарады?
- Қабық бөлімдерін және олардың атқаратын қызметін талдаңдар.
III. Жаңа материалды түсіндіру
1) Сабақтың бойлап (ұзынынан) өсуі
Сабақтың бойлап өсуі ең алдымен ұшындағы өсу нүктесінен басталады. Сабақ пен бұтақтар ұшынан ұзарып өседі.
Өсімдіктің ұзынынан өсуі төбе бүршігіне, ал жан-жаққа тарамдалып өсуі жанама (қолтық) бүршіктерге байланысты. Қолтық бүршіктерден бұтақтар — жанама өркендер дамиды.
Назар аударыңдар
Егер сабақтың ұшын кесіп тастаса (өсу нүктесі алынса), өсімдіктің ұзынынан өсуі тоқтайды.
Қалаларда және демалыс орындарында ағаштар мен бұталардың ұшын шырпып, белгілі бір пішінге келтіреді. Жеміс ағаштарын көктемде шырпу гүлдейтін өркендердің көбірек дамуына ықпал етіп, өнімді арттыра алады. Бөлме өсімдіктерінде де шырпу арқылы гүл беретін өркендерді көбейтуге болады.
2) Сабақтың жуандап өсуі
Сабақтың жуандап өсуі негізінен камбий деп аталатын түзуші ұлпаның қызметіне байланысты. Камбий жас жасушалар түзеді, ал олар қабық пен сүрекке қарай ығысады.
Сүрекке қарай ығысатын жасушалар көбірек түзілетіндіктен, сүрек қабаты әдетте қалыңдау болады. Бұл үдеріс жыл сайын қайталанып, сабақ біртіндеп жуандай береді.
Негізгі тұжырым
Бойлап өсу — ұштағы өсу нүктесінің жұмысы, ал жуандап өсу — камбийдің жыл сайын бөлінуінің нәтижесі.
Өсімдіктер сабағының ұзындығы туралы қызықты деректер
Өсімдіктердің сабақ ұзындығы түріне байланысты өте қатты өзгереді:
- Ротанг пальмасы: 200–300 м
- Шырша: 60 м
- Қайың: 30–35 м
- Үйеңкі: 25 м
- Бамбук: 20–25 м
- Банан: 3–3,5 м
- Ең аласа сабақтылар: Австралия орхидеясы (1–2 мм) және вольфия (1–2 мм)
№8 зертханалық жұмыс
Тақырыбы: Ағаш діңінің көлденең кесіндісіндегі жылдық шеңберлерді зерттеу
Мақсаты
Ағаш діңдерінің құрылысын қарастырып, жылдық шеңберлерін анықтау және олардың өсімдік үшін маңызын зерттеу.
Құрал-жабдықтар
- Әртүрлі ағаштардың (жуандығы әртүрлі) қалыңдығы шамамен 10 см көлденең кесінділері
- Ұлғайтқыш әйнек (лупа)
- Сабақтың ұзынынан өсуін көрсететін тәжірибеге арналған материалдар
Жұмыстың барысы
- Берілген әртүрлі жуандықтағы ағаш діңі кесінділерін лупамен қарап, жылдық шеңберлерін табыңдар. Шеңберлердің сабақтың қай қабатында түзілетінін анықтаңдар. Әр кесіндідегі шеңберлерді санап, ағаштың жасын айқындаңдар.
- Әр шеңбердің еніне (қалың-жұқалығына) қарап, сол жылдардағы климат жағдайы қандай болғанын түсіндіріңдер.
- Көрген кесінділеріңді оқулықтағы суретпен салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын талдаңдар.
Қорытынды сұрақтар
- Жылдық шеңберлердің түзілуі камбий қызметімен қалай байланысты?
- Шеңбер ені неліктен жыл сайын өзгеріп отыруы мүмкін?
Толық нұсқа
Қажет болса, материалдың толық нұсқасын жүктеп алып, зертханалық жұмыстың нәтижесін (сызба/сурет) қосып рәсімдеңдер.
Тапсырма: «Суретін сал» — жылдық шеңберлерді анық көрсететіндей етіп кесіндінің сызбасын орындау.