Жыныстық жолмен жұғатын аурулар
Репродуктивтік денсаулық: мәні және маңызы
Репродуктивтік денсаулық (reproductive health) — репродуктивті жүйеге, оның қызметіне және онда жүретін үдерістерге қатысты толық физикалық және әлеуметтік саулық. Дені сау ұрпақтың тұрақты өсіп-өнуі үшін репродуктивтік денсаулықты қорғау — кез келген мемлекеттің өзекті міндеттерінің бірі.
Қазақстанда бұл мәселе мемлекеттік деңгейде қарастырылып, маңызды үкіметтік құжаттарда көрініс тапқан және елдің демографиялық саясатымен тікелей байланысты. Репродуктивтік денсаулықты қорғау бойынша жұмыс 2007 жылғы 21 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің №1260 қаулысымен бекітілген «Салауатты өмір салты» бағдарламасының басым бағыттарының бірі ретінде айқындалған.
Мақсаты
Қазақстан Республикасы халқының репродуктивтік денсаулығын нығайту және қорғау.
Мақсатты топтар
- Фертильдік жастағы әйелдер
- Фертильдік жастағы ерлер
- Жасөспірімдер мен жастар
ДДҰ анықтамасы
Егер бала туатын жастағы жұбайлар контрацепция қолданбай, бір жыл бойы тұрақты жыныстық қатынаста болып, жүктілік орын алмаса, бұл жағдай бедеу неке ретінде қарастырылады.
Бедеулік: себептері және профилактикасы
Қазіргі кезде әйелдер мен ерлер бедеулігінің жиілігі шамалас. Отбасында бала болмауы — ауыр психологиялық күйзелістерге әкелетін маңызды әлеуметтік мәселе, сондай-ақ қоғам үшін экономикалық және әлеуметтік салдар туғызуы мүмкін.
Жиі кездесетін себептер
Инфекциялар
Жыныстық жолмен берілетін инфекциялар және жыныс мүшелерінің созылмалы қабынбалы аурулары бедеулікке әкелуі мүмкін: хламидиоз, микоплазмоз, гонорея, гениталдық ұшық, сифилис және т.б. Бір адамда бірнеше инфекция қатар кездесуі ықтимал.
Емдеу әрқашан екі жұбайға да жүргізілуі қажет.
Әйелдердегі негізгі факторлар
- Алғашқы жүктілік кезінде жасалған аборт
- Несеп-жыныс жолдарының қабыну аурулары
- Гормоналдық бұзылыстар
Қосымша қауіп факторлары
Балалық шақтағы ауыр инфекциялық аурулар, эндокриндік дерттер, ағзадағы созылмалы инфекция ошақтары, жыныстық жетілу бұзылыстары, қолайсыз экологиялық жағдайлар бедеулік қаупін арттыруы мүмкін. Кейбір бедеулік түрлерінің генетикалық негізі болуы ықтимал — мұндайда генетиктің кеңесі қажет.
Сонымен қатар алкоголь, темекі, есірткіні шамадан тыс қолдану және несеп-жыныс жүйесінің туа біткен ақаулары да әсер етуі мүмкін.
Темекінің әйелдердің репродуктивтік денсаулығына әсері
- Гормоналдық контрацептивтер қолданатын темекі шегуші әйелдерде темекі шекпейтіндермен салыстырғанда миокард инфарктінің қаупі 20 есеге дейін жоғары болуы мүмкін.
- Никотин эстроген түзілуін төмендетіп, ағзаның ерте қартаюына және климакстың ерте басталуына ықпал етеді.
- Темекі шегу және пассивті темекі түтіні ұрық дамуына кері әсер етіп, ұрықтың өліміне немесе мерзімінен бұрын босануға әкелуі мүмкін.
- Плацента арқылы темекі түтінінің компоненттері ұрық қанына өтіп, оттегі жетіспеушілігін (гипоксия) тудыруы ықтимал.
- Темекі шегетін аналардың нәрестелерінде кенеттен болатын өлім қаупі жоғарырақ.
- Жүктілікке дейін немесе жүктілік кезінде темекі шегу балада аллергиялық бейімділікті арттырып, кейін зиянды әдеттерге әуестену қаупін күшейтуі мүмкін.
Салауатты өмір салтының рөлі
Салауатты өмір салтын ұстану, теңгерімді тамақтану, дене белсенділігі, баланы ерте жастан шынықтыру, өз денсаулығына жауапкершілікпен қарау, жасөспірім кезеңінде қауіпті мінез-құлықтан бас тарту — болашақта ата-ана болу мүмкіндігін арттырады.
Қауіпсіз ана болудың негізгі қағидаттары
- Ерте тіркелу: жүктіліктің 12 аптасына дейін әйелдер консультациясына қаралу ана мен сәби үшін қауіп-қатерді төмендетеді.
- Білікті бақылау: босану міндетті түрде медицина қызметкерлерінің бақылауымен өтуі тиіс.
- Қамқор режим: жүктілік кезінде күшейтілген тамақтану мен қосымша демалыс қажет.
- Зиянды әдеттерден бас тарту: темекі, алкоголь және есірткі ұрық денсаулығына елеулі зиян келтіреді.
Жыныстық жолмен жұғатын аурулар (ЖЖЖА)
Жыныстық жолмен жұғатын аурулар (ЖЖЖА) — вирустар, бактериялар немесе қарапайымдар (паразиттер) қоздыратын жұқпалы аурулар. Олар жыныстық қатынас кезінде (қынаптық, тік ішектік немесе ауыз арқылы) ауру адамнан сау адамға жұғады.
Кейбір инфекциялар, мысалы АИТВ және В, С (кейде Д) гепатиттері, қан арқылы да берілуі мүмкін.
Ең жиі кездесетін түрлері
Таралу жолдары
- Негізгі жол: мүшеқапсыз (презервативсіз) жыныстық қатынас.
- Қосымша жол: кейбір инфекциялар қан арқылы жұғуы мүмкін (АИТВ, В және С гепатиттері).
Белгілері
Жиі байқалатын
- Несепағардан немесе әйелдерде қынаптан жағымсыз иісті бөлінді
- Қызару, шырышты қабықтың тітіркенуі
- Ойық жаралар, сүйел, бөртпелер
- Зәр шығарғанда ашу/ауыру
- Шап лимфа түйіндерінің ұлғаюы және ауыруы
Маңызды ескерту
Көптеген ЖЖЖА белгілерсіз өтуі мүмкін. Сондықтан қауіп болған жағдайда тексерілу және дәрігерге қаралу маңызды.
Қазақстандағы эпидемиологиялық ахуал (деректер мысалы)
Соңғы жылдары Қазақстанда ЖЖЖА бойынша аурушаңдық деңгейінің төмендеуі байқалған. ҚР Статистика агенттігінің деректеріне сәйкес, 2008 жылы ЖЖЖА құрылымында үлесі жоғары болғандар: трихомоноз — 29,1%, гонорея — 10%, сифилис — 9,6%, хламидиоз — 7,8%.
Негізгі ЖЖЖА түрлері: қысқаша мәлімет
Гонорея (соз)
Гонореяны гонококк бактериясы туындатады. Негізгі жұқтыру жолы — мүшеқапсыз жыныстық қатынас. Жыныстық қатынас түріне байланысты (қынаптық, анальдық, ауыз арқылы) инфекция несеп-жыныс жолдарын, тік ішекті немесе жұтқыншақты зақымдауы мүмкін. Алғашқы белгілер әдетте 5–7 күн ішінде білінеді.
Белгілері (ерлерде)
Жыныс мүшесінен кілегейлі-іріңді бөлінді, қышу, ауырсыну, жиі зәр шығару.
Белгілері (әйелдерде)
Зәр шығару жолдарынан және қынаптан сарғыш/жасыл түсті бөлінді, қышу, зәр шығарғанда ауырсыну.
Тік ішек зақымдалса
Анус аймағында қышу, тік ішектен іріңді бөлінді.
Алдын алу
Жыныстық қатынас кезінде мүшеқап пайдалану.
Қауіптілігі
Емделмеген (созылмалы) гонорея бедеулікке әкелуі мүмкін.
Трихомониаз
Трихомониазды бір жасушалы трихомонада паразиті туындатады. Негізгі жұқтыру жолы — мүшеқапсыз жыныстық қатынас. Белгілер көбіне жұқтырғаннан кейін 3–11 күн ішінде байқалуы мүмкін.
Белгілері (ерлерде)
Көбіне айқын белгілер болмайды, бірақ ер адамдар инфекция тасымалдаушы болуы мүмкін.
Белгілері (әйелдерде)
Зәр шығарғанда ауырсыну, күйдіру, қышу, жағымсыз иісі бар көпіршікті мол бөлінді.
Алдын алу
Мүшеқап пайдалану.
Қауіптілігі
Ауру созылмалы түрге тез ауысуы мүмкін.
Статистикадан мысал
Трихомониаз бойынша сырқаттанушылық 2004 жылмен салыстырғанда 2008 жылы 235,1-ден 133,9-ға төмендегені көрсетілген. Жоғары көрсеткіштер тіркелген өңірлер ретінде: Ақмола облысы (232,7), Солтүстік Қазақстан облысы (206,1), Шығыс Қазақстан облысы (206,7) аталады (100 мың адамға шаққанда).
Хламидиоз
Хламидиозды хламидия бактериясы туындатады. Негізгі жұқтыру жолы — мүшеқапсыз жыныстық қатынас. Ауру жиі білінбей өтеді.
Белгілері (ерлерде)
Зәр шығару жолдарынан аздаған бөлінді, зәр шығарудың бұзылыстары.
Белгілері (әйелдерде)
Зәр шығару функциясының бұзылыстары, зәр шығару жолдары мен қынаптан бөлінді.
Алдын алу
Мүшеқап пайдалану.
Қауіптілігі
Емделмеген хламидиоз бедеулікке, ерлерде импотенцияға, әйелдерде мерзімінен бұрын түсікке және нәресте патологияларына әкелуі мүмкін.
Гениталдық ұшық
Гениталдық ұшық — қарапайым ұшық вирусы туындататын кең таралған вирустық инфекция. Негізгі жұқтыру жолы — мүшеқапсыз жыныстық қатынас.
Негізгі белгілері
- Жыныс мүшелерінде ауыратын, қышытатын бөртпелер; кейде құйымшақта және көтен маңында
- Бөртпелер кейін ашылып, қабыршақтанып кебеді
- Дене қызуының көтерілуі, бас ауруы, белдің ауруы, әлсіздік
Орналасуы (ерлерде)
Жыныс мүшесінің басында, түпкі бөлігінде және несеп шығару жолдары аймағында.
Орналасуы (әйелдерде)
Жыныстық қатпарларда, шошақайда, қынапта және жатыр мойнында.
Алдын алу
Мүшеқап пайдалану.
Қауіптілігі
Иммундық жүйеге әсер етіп, жиі қайталанса иммун тапшылығы жағдайын күшейтуі мүмкін. Жүктілік пен босану патологиясына, түсікке, ұрықтың жатыр ішінде өлуіне себеп болуы ықтимал.
Сифилис
Сифилис — аса күрделі және қауіпті жұқпалы дерт. Ол ішкі органдар мен жүйке жүйесін зақымдап, мүгедектікке және ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Қоздырғышы — ашық түсті трепонема (1905 жылы неміс ғалымдары сипаттаған).
Жұқтырғаннан кейін алғашқы белгілердің пайда болуы 10 күннен 3 айға дейін созылуы мүмкін. Ауру әдетте үш кезеңге бөлінеді.
Статистикадан мысал
2008 жылы сифилис көрсеткіші 100 мың халық санына шаққанда 41,2 болғаны көрсетілген. Жоғары көрсеткіштер ретінде Астана қаласы (75,8), Шығыс Қазақстан облысы (51,3) және Қарағанды облысы (54,2) аталады. Сондай-ақ қала тұрғындары ауыл тұрғындарымен салыстырғанда жиірек шалдығуы мүмкін екені келтірілген.
Қысқаша қорытынды
Репродуктивтік денсаулық — жеке адамның ғана емес, қоғамның да әл-ауқатына әсер ететін маңызды құндылық. ЖЖЖА-ның көпшілігі алдын алуға болады: мүшеқап қолдану, қауіпсіз мінез-құлық, уақтылы тексерілу және қажет болса, екі жұбайдың қатар емделуі асқынулардың алдын алуға көмектеседі.
Дерек құрастыру туралы жазба
Материал оқу-әдістемелік мәтін негізінде редакцияланып, грамматикасы түзетіліп, құрылымдалды.