Тәрбие сағатымыздың мақсаты
Мақсат
Танымдық бағыт
Оқушылардың санасына қоршаған орта мен туған өлке табиғатына сүйіспеншілік ұялату, табиғат құбылыстары мен халықтық амалдар туралы түсінік қалыптастыру.
Тәрбиелік бағыт
Туған жерді, қоршаған ортаны сүюге және оны қорғай білуге тәрбиелеу.
Дамытушылық бағыт
Шығармашылық қабілетті, ойлау дағдысын дамыту; өз ойын еркін, нақты жеткізе білуге баулу.
Жақсылық жасау дағдысы
Табиғатқа қамқорлық әрекеттерін күнделікті өмірге енгізуге ынталандыру.
Кіріспе әңгіме
Сәлеметсіздер ме, балалар! Бүгін біз бірге «Табиғатым – тал бесігім» атты тәрбие сағатын өткіземіз. Барлығымыз белсенді қатысып, ой бөлісейік.
Сабақ барысында табиғат, табиғат құбылыстары, ырым-тыйымдар және халықтық болжамдар туралы кеңірек танысып, өз көзқарасымыз бен қамқорлығымызды іс жүзінде көрсетуге тырысамыз.
Ой қозғау
Гүл
Өсімдіктің ажары, жердің базары.
Су
Тірліктің өзегі. Су тоқтаса, өзеннің де ажары кетеді.
Ауа
Өмір нәрі. Тыныстайтын — бәріміз.
Табиғат байлығы — орман, су, ауа, жер, өсімдік пен жануарлар әлемі. Осындай қазынаны дұрыс пайдалану — ортақ жауапкершілік.
Сұрақ:
Осы байлықты сақтау үшін біз не істей аламыз?
Табиғат — тіршілік бесігі
Адам өмірі табиғатпен тығыз байланысты. Табиғат — күллі тіршілік атаулының құтты мекені, берекесі. Адам мен табиғат әрқашан егіз: табиғат — асыраушың, қамқоршың.
Ата-бабамыз «Жер — қазына, су — алтын, мал — байлық» деп бекер айтпаған. Күнделікті оқитын кітабымыз бен жазатын қағазымыздан бастап, ішетін суымыз, тыныс алатын ауамызға дейін — табиғаттың сыйы.
Ертеде халқымыз табиғаттың кейбір жаратылысын киелі деп танып, оларды өлтіруге, жоюға болмайтынын насихаттаған. Адам табиғаттан өз керегін ғана алып, қалғанына зиян тигізбеуге тырысқан.
Ырым-тыйымдар: табиғатты қорғаудың халықтық тілі
Халқымыз табиғатпен үйлесімді өмір сүру үшін ұрпаққа тыйым сөздер мен ырымдарды аманат еткен. Төмендегі мысалдар соның айғағы.
Жыланға қатысты
Үйге келген жыланға ақ құйып шығарады — тіршілік иесіне зиян келтірмей, қауіптің алдын алу ниеті.
Бақа туралы
«Бақаны өлтірме — жаңбыр жауады» деп тыйған. Бұл — тіршілік тепе-теңдігін сақтауға үндейтін ұғым.
Көкке құрмет
«Көкті жұлма — көктей соласың» деп, жасыл желекті бүлдірмеуге шақырған.
Аққу — киелі құс
Аққуды атуға болмайды — киелі құсты қастерлеу арқылы табиғатқа мейірім қалыптастырған.
Жаңбыр тілеу дәстүрі
Кей өңірлерде жаңбыр сирек жауған жылдары халық «тасаттық» берген: ауыл болып жиналып, Жаратқаннан жауын сұрап, құрбандық шалып, садақа жасаған. Бұл — бірлік пен үмітті күшейтетін ортақ ғұрып.
Ауа райын болжау: ата-баба тәжірибесі
Бүгінде ауа райын теледидардан және синоптиктер болжамынан білеміз. Ал бұрын ата-бабаларымыз жан-жануардың, құстың, өсімдіктің қимыл-қозғалысына қарап, табиғаттың «тілін» таныған.
-
Тауық мінезі: жаңбыр сіркіреп тұрғанда тауықтар сыртта жем іздеп жүрсе, жаңбыр ұзаққа созылады.
-
Қарлығаш ұшуы: биіктеп ұшса — күн ашық, төмендеп ұшса — жаңбыр жауып, жел тұрады.
-
Мысықтың қылығы: мысық бұйығып, ұзақ ұйықтаса — күн жылынады.
-
Айдың тууы: ай шалқасынан туса — шаруашылыққа ауа райы қолайсыз болады.
Халықтық амалдар: табиғат өзгерісіне берілген атаулар
Халқымыз жыл мезгілдеріндегі құбылыстарды алдын ала байқап, әр ай мен тоқсандағы өзгерістерге ат қойып, оларды «амал» ретінде белгілеп отырған. Бұл атаулар көбіне көктемнен, наурыздан бастау алады.
«Тасбақа дауылы»
Көктемде, көбіне сәуір айында дала тасбақасы қысқы ұйқыдан оянып, жер бетіне шығады. Дәл осы кезде бірнеше күн қатарынан шаңды, боранды қатты жел соғуы мүмкін. Халық мұны «тасбақа дауылы» деп атаған.
Ұйқыдан жаңа тұрған тасбақа әлсіз болғандықтан, сауытының үстіндегі құм-топырақты өзі түсіре алмайды; ал сол тұстағы дауыл оның үстіндегі қоқымды ұшырып әкетеді деген түсінік бар.
«Құралайдың салқыны»
Бұл амал кең далада таралған киелі жануар — ақбөкеннің (киіктің) мамыр айының 17–25-і аралығындағы жаппай лақтау кезеңімен байланысты. Осы уақытта ауа райы салқындап, ызғырық жел тұрып, жаңбыр жауып, артынан күн суытады.
Халық бұл мезгілді «киіктің лақ өргізері» деп те атаған.
«Тобылғы бүршік жарған»
Сәуір айының соңғы күндерінде 2–3 күнге созылатын суық жел соғып, «тобылғы бүршік жарған» амалы басталады. Бұл — өсімдіктердің тамыр жайып, алғашқы көк қылтиған кезін білдіретін атау.
Мақал-мәтел: сыңарын тап
Төмендегі мақал-мәтелдердің жалғасын тауып көрейік.
Сәуір болмай, тәуір болмас.
Ағаш тамырымен мықты, адам досымен мықты.
Жауынмен жер көгереді, батаменен ел көгереді.
Таулы жер бұлақсыз болмас, сулы жер құрақсыз болмас.
Қыстағы қар — жерге ырыс, жердегі ылғал — елге ырыс.
Қорытынды
Табиғат байлықтарын қорғай білу — азаматтық борыш. Табиғатты аялап, сүйе білейік. Әрбір адам табиғатты қорғауға және сақтауға міндетті.
Ортақ уәде
- Ағаш егеміз.
- Көкті жұлмаймыз.
- Туған ауылымыздың табиғатын қорғаймыз.
«Таза болса табиғат, аман болар адамзат!»
— Фариза Оңғарсынова
Осымен тәрбие сағатымыз аяқталды. Қатысқандарыңызға рақмет! Сау болыңыздар!