Үйсіндердің халқы
Сабақтың жүрісі
1) Ұйымдастыру және үй тапсырмасы
- Үй тапсырмасы: Үйсіндер тарихы және орналасқан жері (презентациямен).
- Алдыңғы тақырып бойынша сұрақ-жауап және қысқаша қайталау.
Жылдамдатпа сұрақтар
- 1 Үйсіндер қашан өмір сүрген?
- 2 Үйсіндер қай жерде мекендеген?
- 3 Үйсіндердің астанасы қай қала болған?
- 4 Үйсіндер басшысының атағы қалай аталған?
- 5 Үйсіндердің халқының саны туралы не айтылады?
- 6 Үйсіндердің әскер саны қанша болған?
- 7 Үйсіндердің қоныстары қай жерлерден табылды?
- 8 Үйсіндер қай елдермен сауда қарым-қатынас жасаған?
- 9 Үйсін қоғамын қандай топтар құрайды?
Мәтінді толықтыру тапсырмасы
Төмендегі сөйлемдерді қажетті сөздермен толықтырыңыз. Бұл тапсырма үйсін қоғамындағы әлеуметтік қатынастар мен меншік түрлерін нақтылауға көмектеседі.
- 1 Үйсіндер қоғамында теңсіздік қалыптасты.
- 2 Байлар өз жылқыларын өзге жылқылардан айыру үшін оларға таңба салды.
- 3 Дәулетті адамдардың киімдері көбіне жібектен және биязы жүннен тоқылған матадан тігілді.
- 4 Үйсіндерде жеке меншік малға ғана емес, жерге және суға да тараған.
Үйсін билеушісі туралы аңыз
Үйсіндердің басшысын гуньмо (гуномо) деп атаған. Аңыз бойынша, оның әкесі шағын патшалықты билеген. Әкесіне шабуыл жасалған кезде бала далаға тасталып қалады. Сол сәтте тұмсығына ет тістеген қарғалар баланың үстінде айналып ұшып жүріп, ал қасқырлар оны емізген дейді.
Мұны көрген шанью таңырқап, бұл оқиғаны ғажайып белгі деп санап, баланы қамқорлығына алып, тәрбиелеп өсіреді.
Үйсіндердің қоғамдық құрылысы
Жоғарғы билік
Гуньмо
Басқару
Бектер
Әлеуметтік топ
Ауқатты адамдар
Қызмет иелері
Жасауылдар мен абыздар
Негізгі көпшілік
Бұқара халық
Сауда байланыстары
Үйсіндер көрші мемлекеттермен және оңтүстіктегі әртүрлі тұрақты иеліктермен сауда қатынасын дамытқан.
Қытай
Жібек, дипломатиялық байланыстар
Ғұндар
Көшпелі көршілермен алмасу
Қаңлы
Өңірлік сауда және жол тораптары
Дауания
Ат шаруашылығы мен айырбас
Оңтүстіктегі иеліктер
Тұрақты қоныстармен байланыс
Жаңа сабақ: Үйсіндердің шаруашылығы мен тұрмысы
Жоспар
- Мал шаруашылығы
- Егіншілік пен отырықшылық
- Түрлі кәсіпшілік
- Салт-дәстүрі мен діни түсініктері
1) Мал шаруашылығы
Үйсіндер көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Ең көп өсірген малы — жылқы мен қой. Ал сиыр салыстырмалы түрде аз өсірілген.
2) Егіншілік пен отырықшылық
Егіншілікпен айналысуға қолайлы жағдайлар өзен аңғарларында қалыптасқан. Үйсіндер Шу, Талас, Іле өзендерінің жағалауында егін еккен.
Тапсырма: өзендерді картадан көрсетіп, олардың егіншілікке қолайлылығын түсіндіріңіз.
3) Түрлі кәсіпшілік
Метал өңдеу
Құрал-сайман, тұрмыстық бұйымдар
Ұсталық
Қару-жарақ, еңбек құралдары
Зергерлік
Әшекей бұйымдар, сәндік заттар
Тоқымашылық
Мата, киім-кешек дайындау
Құмырашылық
Ыдыс-аяқ, тұрмыстық қыш бұйымдар
Тері өңдеу
Былғары бұйымдар, тұрмыстық керек-жарақ
4) Салт-дәстүрі мен діни түсініктері
Бұл бөлімде үйсіндердің тұрмыс салты, дәстүрлі рәсімдері және діни наным-сенімдері талқыланады. Оқушыларға дерекпен жұмыс жасап, дәлел келтіруге бағытталған сұрақтар ұсынылады.
Сабақты бекіту: «Біз не білдік?»
Тірек сөздер
- Усунго
- Синго
- Гуньмо
- Таңба
- Мөр
- Түрлі кәсіпшілік
Қайталау сұрақтары мен тапсырмалар
Мал шаруашылығы
- Үйсіндер малдың қай түрлерін өсірген?
Егіншілік
- Олар егіншіліктің қай түрімен айналысқан?
- Дәнді дақылдардан нені өсірген?
Материалдардан жасалған бұйымдар
Былғарыдан — (мысал келтіріңіз)
Сүйектен — (мысал келтіріңіз)
Темірден — (мысал келтіріңіз)
Тері өңдеу — (өнім түрін атаңыз)
Саз балшықтан — (ыдыс түрін атаңыз)
Ағаштан — (ағаш ұсталары жасаған бұйым)
Меншік қатынастары
Үйсін қоғамында меншік қатынастары қалыптасты: жерге, малға және дүние-мүлікке.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары, тапсырмаларға қатысуы және дәлелді пікір айтуы бойынша бағаланады.
Үйге тапсырма
17-тақырып: «Үйсіндердің салт-дәстүрі — қазақ халқының салт-дәстүрінің бастауы» тақырыбына әңгіме жазу.