Сарматтардың Үстіртте табылған ескерткіштері
Сармат тайпаларының орналасуы
«Сармат» атауы көне дәуір авторларының еңбектерінде б. з. б. III ғасырдан бастап кездеседі. Ал тарихи деректерде сарматтарды б. з. б. VIII ғасырда савроматтар деп атаған.
Жазба деректер және атаудың қолданылуы
Савроматтар туралы грек және рим тарихшылары Диодор, Үлкен Плиний, Полибий мәлімет қалдырған. Геродот өз жазбаларында савроматтардың скиф тілінде сөйлегенін атап өтеді.
Ерте атау
Б. з. б. VIII ғ. — савроматтар
Көне авторлардағы атау
Б. з. б. III ғ.-дан — сарматтар
Археологиялық ескерткіштер және таралу аймағы
Сарматтардың археологиялық ескерткіштері Батыс Қазақстан аумағында кең таралған. Негізінен Жайық, Елек және Жем өзендерінің бойында кездеседі. Ерте темір дәуірі ескерткіштері көбіне өзен аңғарларына жақын орналасқан.
Қорғандардың сипаты
- Жайық, Елек, Жем бойындағы обалар көбіне топырақтан, тастан немесе тас аралас топырақтан үйілген.
- Атырау облысының оңтүстік-шығысындағы Сарықамыс – Құлсары аралығынан саз топырақты төбешіктер анықталған.
Мәдени байланыстар және тарихи рөлі
Савромат-сармат тайпалары Орталық Азия мен Қара теңіз өңірі мәдениеттерін байланыстыруда маңызды рөл атқарды. Олар Босфор мемлекетімен байланыс орнатып, Алдыңғы Азияға, Солтүстік Кавказға және Парфияға жорықтар жасаған.
Байланыс
Босфор мемлекеті
Бағыттар
Алдыңғы Азия, Солтүстік Кавказ
Нысана өңір
Парфия
Үстірт ескерткіштері және діни ғұрыптар
Үстіртте зерттелген Бәйте және Терең ескерткіштерінде жерлеу орындарымен қатар, аруақтарға арнап ас беру және мінажат ету үшін салынған ғибадатханалар кездеседі.
- Ғибадатханаларда құрбандық шалатын тас үстелдер орнатылған.
- Саны 30–40-қа дейін жететін діңгек тастар кездеседі.
- От жағылған орындардың іздері жиі ұшырасады; бұл дай–массагеттер арасында отқа табыну рәсімі болғанын аңғартады.
Дайлар, сақ-массагеттер және Парфиямен байланыс
Геродот және парсы патшасы Ксеркс өз жазбаларында Арал мен Каспий теңіздерінің аралығында б. з. б. I мыңжылдықтың ортасында өмір сүрген тайпалар туралы мәлімет береді. Бұл тайпалар дах (дай, даг) және сақ-массагет деп аталады. Дайлар бірнеше ру-тайпадан тұрған.
Б. з. б. 248–247 жылдар шамасында дайлардың апарн тайпасынан шыққан Арсақ (Аршак) бастаған көшпелілер Парфияның бір бөлігін және Гирканияның шеткі аймақтарын басып алып, кейін бұл өңірде Аршакидтер әулетінің билігінің негізін қалады.
Хронологиялық шеңбер
Сарматтар Қазақстанның батыс бөлігін б. з. б. VIII ғасырдан бастап б. з. V ғасырына дейін мекендеген. Б. з. б. III ғасырда сарматтар күшейіп, өз ықпалын өзге тайпаларға жүргізе бастады.