А.Жұбанов және ұлттық музыка мәдениеті
Тұлға және қалыптасу арналары
Ахмет Қуанұлы Жұбанов — өнер қайраткері, ғылым докторы, профессор, академик. Осы атақтардың бәріне ие болумен қатар, ол жаңа ұлттық мәдениеттің берік іргетасын қалады.
Отбасы ықпалы
Оның кәсіби тұрғыдан жан-жақты жетілуіне алдымен өскен ортасы әсер етті: әкесі Қуан — өз өңірінде сауатты, ел құрметтеген азамат; ал ағасы Құдайберген — ұлтымыз тарихындағы алғашқы тіл зерттеушілердің бірі, профессор ретінде танылды.
Фольклорлық орта
Екінші маңызды фактор — туған өлкенің бай, кең өрістеген халық өнері. Ахмет жастайынан халқымыздың ұшан-теңіз поэтикалық, прозалық, музыкалық фольклорын бойына сіңіріп, ел ішінде орныққан ақындық, жыраулық, әншілік, күйшілік дәстүрлерді терең қабылдады. Осындай сан қырлы орта оның көпқырлы талантының қалыптасуына айрықша ықпал етті.
Ерте оянған музыкалық қабілет
Деректерге қарағанда, ол бала кезінен-ақ домбыра ұстап, бір естіген ән-күйлерін аса сезімталдықпен дәл қайталайтын болған. Зеректігі мен мақсаткерлігінің арқасында ол алға қойған биік мұраттарына жете білді.
Ұстаздар мектебі
Жас Ахметтің сана-сезімінің ерте оянып, өнерге құштарлығының мамандыққа айналуына және жан-жақты сауатты болуына ауыл мұғалімі Хұсайын Ашығалиев пен ағартушы-ұстаз Жанғали Тілепбергеновтің үлесі зор болды.
Ленинград консерваториясы: кәсіби көкжиектің кеңеюі
Ахмет Жұбановтың музыкалық дарынының кемелденуіне шешуші ықпал еткен жағдайлардың бірі — оның орыс мәдениетінің алтын бесігі саналған Ленинград консерваториясында білім алуы. Мұнда ол көрнекті педагог-ғалымдар Б.В. Асафьев, Ю.Н. Тюлин, Р.И. Грубер, Х.С. Кушнаревтің дәрістерін тыңдады. Бұл оқу орны болашақ ғалым-композитордың кәсіби білімін тереңдетіп, дүниетанымын кеңейтіп, мәдени өрісін байытты.
Академик Ғабит Мүсіреповтің бағалауынша, консерваторияны тәмамдағаннан кейін «қажырлы да қайратты, ойлы да білімді жас Ахмет» қазақ халқының рухани мәдениетінде игерілмей келген тың өрісті дамытуға, ұлттық музыкалық аспаптарды бір арнаға тоғыстырып, жаңаша түлетуге, музыкалық мәдениетті өркендетудің жолдарын табуға бірден кірісті.
Осы кезеңнен бастап А. Жұбанов уақыт жүктеген азаматтық борышын бүкіл саналы шығармашылық өмірімен ақтап, өнеріміздің әр даму белесінде айрықша белсенділік танытты.
Ұлттық операның қалыптасуы және «Абай» шыңы
А. Жұбановтың ең ірі еңбектерінің бірі — ұлттық опера жанрының тууына және өркендеуіне қосқан үлесі. Ол Латиф Хамидимен бірлесіп, Абай Құнанбайұлының туғанына 100 жыл толуына арналған күрделі музыкалық шығарма — «Абай» операсын жазды. Туынды Мұхтар Әуезовтің либреттосына негізделіп, терең мазмұны, кәсіби шеберлігі және ұлттық өрнегімен қазақ музыкасы тарихындағы аса маңызды кезеңді айқындады.
Абай әндерінің сахналық тынысы
Операда Л. Хамиди нотаға түсірген Абай әндері — «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы», «Қараңғы түнде тау қалғып» және басқа да туындылар — кәсіби тәсілдермен дамытылып, музыкалық-сахналық заңдылықтарға сәйкестендірілді. Олар сюжеттік және драматургиялық желілерде табиғи әрі нанымды қызмет атқарды.
Басты кейіпкердің көркем бейнесі
Опера желісінде Абайдың бейнесі — қайшылыққа толы кіріспеден философиялық тереңдікке құрылған эпилогқа дейін — кең тыныспен ашылады. Ең сәтті шыққан Абай образы сезімтал, қажырлы, биіктей өрлеген ариозо, ариялар мен речитативтер арқылы бедерленген.
Ариядағы азаматтық үн
Бірінші актідегі арияда Абай Айдар мен Ажардың таза махаббатын қорғай отырып, жастардың бас бостандығына араша түседі:
Қай талқы құл алдында құрылмаған,
Қастықпен қай күнің бар құбылмаған.
Аядым, аянышпен ара түстім,
Жалғыз жол — адал жолым бұрылмаған!
Бұл туындыда Абай шығармашылығына тән ой тереңдігі мен поэтикалық шеберлік халықтың ғасырлар бойғы көркемдік дәстүрлерімен — шешендік сөз, ұлт ойын-сауығы, әдет-ғұрып және тұрмыс-салт фольклорымен — ұштасып, драматургия талабына сай тұтас көркем шешім тапты.
Сахнадағы өміршеңдік
«Абай» операсы 1944 жылдан бері алпыс жылдан астам уақыт бойы Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының репертуарынан түспей келеді. Театр маусымын «Абаймен» ашу — берік дәстүрге айналды. Бұл шығарма бірнеше буын әншілерін орындаушылық мәдениетке тәрбиелеп, жаңа таланттардың танылуына жол ашты. Абай бейнесін жоғары көркемдікпен сомдаған Ришат Абдуллин мен Ермек Серкебаевтың есімдері осы тұрғыдан ерекше аталады.
Шығармашылық ұстаным және тарихи тақырып
Ахмет Қуанұлы әр туындысына үлкен жауапкершілікпен қарап, жазар алдында сан мәрте ой елегінен өткізетін. Сондықтан оның шығармалары өзіндік қолтаңбасымен, мазмұн байлығымен және өзектілігімен ерекшеленеді. Қазақ сахнасында еуропалық опера жанрының орнығуы, ұлттық колорит пен халықтық рухқа толы өркенді мәдениеттің көрсеткіші болуы үшін ол көп ізденді, бұл жолда орыс классиктерінің мол тәжірибесіне де сүйенді.
«Төлеген Тоқтаров» операсы
Соғыс жылдарында Л. Хамидимен бірлесіп жазған «Төлеген Тоқтаров» операсы — осы бағыттағы еңбектердің бірі. Либреттосын Мұхтар Әуезов жазып, деректі мәліметтерге сүйене отырып, қазақ жауынгерінің шынайы, шиеленісті оқиғаларға толы өмірін және қаһармандық бейнесін сомдады. Музыкасы отаншыл-патриоттық рухымен ерекшеленді.
Шығармада негізгі кейіпкермен қатар, соғыс жылдарында кең тараған «Жас қазақ» өлеңінің авторы, ерлікпен қаза тапқан Рамазан Елебаевтың да образы әсерлі берілген. Майдан көріністері қазақ ауылының бейбіт тіршілігімен қарама-қарсы салыстырыла отырып өріледі. Музыкалық драматургияда лейтмотив ретінде «Жас қазақ» әні мен халық арасында тараған «Москва» әні шебер пайдаланылған.
Құрманғазы әлемі: зерттеу, жүйелеу, жаңғырту
Ахмет Жұбановтың шығармашылық мұрасында күй атасы Құрманғазы Сағырбайұлының тұлғасы айрықша орын алады. Ғалымның өз сөзімен айтқанда, Құрманғазының күйлері өмірі мен күш-қайратын сарп еткен азаматтық ерліктің арқасында бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналды.
Ғылыми жүйелеу
А. Жұбанов ғылымдағы алғашқы қадамынан бастап өмірінің соңына дейін Құрманғазының өнердегі орнын ұлттық мәдениетіміздің темірқазығындай бағалап, өмірі мен шығармашылығын толық жинап, сұрыптап, тұтас жүйеге келтірді. Өнертану ғылымының докторы атағы да оған Құрманғазы туралы еңбегі үшін берілді.
Нотаға түсіру және оркестрге бейімдеу
Ол халық композиторының әйгілі күйлерін жинап, нотаға түсіріп, алғашқылардың бірі болып ұлттық оркестрге және көп дауысты аспаптарға бейімдеді. Сонымен бірге Құрманғазының өз тұлғасын ғана емес, оның жолын жалғаған шәкірттерінің өмірбаяндарын да зерттеп жазды.
Орындалмай қалған арман және жалғасқан жол
Өмірінің соңғы жылдарында Ахмет Қуанұлы халық ақыны Хамит Ерғалиевтің либреттосы бойынша Құрманғазы туралы опера жазуды жоспарлаған. Композициясы, негізгі сахналық көріністері, басты музыкалық арқауы белгіленген еді. Алайда ауыр науқас 1968 жылдың 30 мамырында оның өмірін қыршынынан қиды.
Бұл ой-арманы кейін қызы Ғазиза арқылы жүзеге асып, әуелі қазақтың тұңғыш радио-операсы ретінде, кейін толық сахналық нұсқада «Құрманғазы» туындысы жұртшылыққа ұсынылды.
Ғылыми мұра: 300-ден астам еңбек
А. Жұбановтың қазақ музыкасын зерттеу ғылымына қосқан үлесі — 300-ден астам еңбекті қамтитын мол қазына. Оқырман сүйіспеншілігіне бөленген «Замана бұлбұлдары», «Ғасырлар пернесі», «Құрманғазы», «Ән-күй сапары», «Өскен өркен» және басқа да кітаптары — осы еңбектің айғағы.
Дала мұрасын сөйлеткен тіл
Бұл монографияларда ғалым ел арасынан шыққан асқан дарын иелерінің өмірін, музыкалық мұрасын ұқыптылықпен зерттеп, біртұтас жүйеге түсіріп, құнды деректер қалдырды. Автор тіл шеберлігі арқылы халқымыздың рухани дүниесін айрықша өрнекпен аша білді: елдің әдет-ғұрпы, наным-сенімі, психологиясы мен діни ұғымдарын терең танып, ғылыми пайымына ұтымды кіріктірді.
Оның пайымынша, кәсіби театр мен бейнелеу өнері белгілі жағдайларды қажет етсе, халқымыз ғасырлар бойы музыкалық өнерді «ат жалында, түйе қомында» сақтап қалды.
Тұлғалар галереясы
Оның еңбектерінің арқасында ұлы даланың өлең мен күйді пір тұтқан талай дарынды өкілдерінің есімі мен мұрасы кең таныла түсті: Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина, Сейтек, Тәттімбет, Балуан Шолақ, Қазанғап, Байсерке, Абыл, Ықылас, Сармалай, Ыбырай, Мұхит, Ақан сері, Біржан сал, Жаяу Мұса, Әсет, Естай және басқа да көптеген өнерпаздар.
Зерттеу әдісі: дерек, аңыз, тарихи контекст
Ахмет Жұбанов халық композиторларының өмірі мен шығармаларын жинап-зерттегенде мәселені жан-жақты қарастырып, оны өткен дәуірдің саяси-әлеуметтік және тарихи жағдайларымен тығыз байланыста талдады. Әннің де, күйдің де шығу себептерін, аңызын, тарихын мұқият қағазға түсіріп, сол өнер иелерін көрген ауыл ақсақалдарымен тіл табыса сөйлесіп, ауызша деректі ұқыппен жинай білді.
Бұл туралы Ахмет Жұбановтың өмірі мен шығармашылығы жөнінде зерттеулер жазған Бисенғали Ғизатов: Ақаң араб әрпімен жазылған мәтіндерді еркін оқып, араб-парсы сөздерін және түрік-шағатай элементтерін татар тілімен араластыра жазылған ресми қағаздарды да талдай алатын еді, — деп атап көрсетеді. Сондықтан ол өз еңбектерінде әртүрлі жазба деректерді орнымен пайдаланды.
Композиторлық қыры және мәдениет кадрларын тәрбиелеу
Ғалым-композитордың әндері мен романстары, хор мен оркестрге арналған шығармалары, драмалық пьесалар мен киноға жазған музыкалары — өз алдына бір биік белес. Халық арасына кең тараған «Қарлығаш», шалқыған «Би күйі», көтеріңкі «Ақ көгершін» осы қатарда айрықша аталады.
Ұйымдастырушылық мектеп
А. Жұбанов шығармашылық және ұйымдастырушылық қабілетін ұлттық өнер кадрларын тәрбиелеуге де арнады. 1945 жылы Академия құрамында оның ықпалымен өнер зерттеу секторы ашылды. Бүгінде бұл құрылымда театр, музыка, бейнелеу өнері бағыттары бойынша бөлімдер жұмыс істейді.
Ол туған мәдениетіміздің ертеңін ойлап, оны зерттейтін алғашқы ғылым кандидаттарын даярлауға жол ашты. Сол буыннан Ғафура Бисенова, Алма Темірбекова, Бисенғали Ғизатов, Зейнұр Қоспақов, Алтын Кетегенова сияқты зерттеушілер шықты.
Қорытынды мән
Бүкіл сапалы да саналы өмірін туған халқының болашағына арнаған академик Ахмет Қуанұлы Жұбановтың игілікті бастамалары — Тәуелсіз еліміздің сарқылмас рухани мұрасы. Оның еңбегі ұлттық музыканың кәсіби арнаға түсуіне, ғылыми негізде жүйеленуіне және сахналық мәдениеттің кемелденуіне қызмет еткен тарихи құбылыс ретінде бағалы.