Қайғысыздан сақ бол, Қайғылыға жақ бол
Абайдың отыз жетінші қара сөзі
Бұл сөздер адам мінезі, қоғам әдеті, еңбек пен ниет, дос пен көптің ықпалы туралы ой түйеді. Оқырманды істің мәніне, сөздің салмағына, адамның адамшылығына қайта қарауға шақырады.
Адамшылық өлшемі
- Адамның адамшылығы істі бастағанынан емес, қалай бітіргенінен білінеді.
- Көңілдегі көрікті ой ауыздан шыққанда өңі қашады.
- Хикмет сөзді өзімшіл наданға айтсаң, көңіл кейде уанады, кейде өшеді.
Әділет, білім және болыстық
Кісіге біліміне қарай болыстық қыл: татымсызға жасаған жақсылықтың өзі адамды бұзады.
Түйін
«Әкесінің баласы — адамның дұшпаны. Адамның баласы — бауырың.»
Қанағат пен талап
- Ер артық сұраса да, азға разы болады.
- Ез аз сұрайды; артылтып берсең де разы болмайды.
Еңбек пен ниет
Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың; адамдықтың қарызы үшін еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың.
Көптің мінезі және ақыл
Сократқа у ішкізген, Жаннаны (Иоанна Арк) отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан, пайғамбарымызды түйенің жемтігіне көмген кім? Ол — көп. Ендеше көпте ақыл жоқ. Ебін тап та, жөнге сал.
Адам баласын заман өсіреді: кімде-кім жаман болса, оның замандасының бәрі кінәлі.
«Адам мінезін түзеп болмайды» дегеннің сөзіне қарсы Абайдың үкімі қатал: заң қуаты қолында болса, ондай адамның тілін кесер еді.
Жалғыздық, көпшілік және үміт
Дүниеде жалғыз қалған адам — адамның өлгені. Қапашылықтың бәрі соның басында.
Дүниеде бар жаман да көпте, бірақ қызық та, ермек те көпте. Бастапқыға кім шыдайды? Соңғыға кім азбайды? Жамандықты кім көрмейді?
Үмітін үзу — қайратсыздық. Дүниеде ешнәрсе баянды емес екені рас, бірақ жамандық та мәңгі баяндамайды. Қары қалың, қатты қыстың артынан көгі мол жақсы жаз келмей ме?
Ашу, мастық және ақыл
- Ашулы адамның сөзі аз болса, ыза мен қуат ішінде қалғаны.
- Қуанбақтық пен бақ — мастықтың үлкені; мыңнан бір кісінің ғана ақылы бойында қалады.
- Ісің өнсін десең, ретін тап.
Өлеңмен өрілген ойлар
Мансап туралы
Биік мансап — биік жартас. Ерінбей еңбектеп жылан да шығады, Екпіндеп ұшып қыран да шығады; Жікшіл ел жетпей мақтайды, Желөкпелер шын деп ойлайды.
Дүние мен заман
Дүние — үлкен көл, Заман — соққан жел. Алдыңғы толқын — ағалар, Артқы толқын — інілер; Кезекпенен өлінер, Баяғыдай көрінер.
Артық өлшем
Бақпен асқан патшадан Мимен асқан қара артық; Сақалын сатқан кәріден Еңбегін сатқан бала артық.
Қылық пен бейне
Тоқ тіленші — адам сайтан, Харекетсіз — сопы монтаны.
Дос туралы
Жаман дос — көлеңке: Басыңды күн шалса, Қашып құтыла алмайсың; Басыңды бұлт алса, Іздеп таба алмайсың.
- Досы жоқпен сырлас, досы көппен сыйлас.
- Қайғысыздан сақ бол, қайғылыға жақ бол.
Тұл қылатын үш кемдік
Күш
Қайратсыз ашу — тұл.
Махаббат
Тұрлаусыз ғашық — тұл.
Ілім
Шәкіртсіз ғалым — тұл.
Тілек пен бақ
Бағың өскенше тілеуіңді ел де тілейді, өзің де тілейсің; бағың өскен соң — өзің ғана тілейсің.