Жеке тұлға бойында ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы мектептердің рөлі

С. Ғаббасов халық педагогикасына арналған еңбектерінде жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселесі ретінде жас ұрпаққа адамгершілік-рухани тәрбие беруді атап өтеді. Оның пікірінше, рухани бай, құнды қасиеттерге ие адамды қалыптастыру баланың дүниеге келген сәтінен басталуы тиіс.

Қазақстан Республикасының білім беруді дамыту тұжырымдамаларында білім берудің мақсаты — терең білім мен кәсіби дағдыға сүйене отырып, жылдам өзгеретін өмір жағдайында еркін бағдарлай алатын, өзін-өзі іске асыратын, өзін-өзі дамытатын және адамгершілік тұрғысынан жауапты шешім қабылдайтын, дені сау тұлғаны қалыптастыру екені көрсетіледі.

М. О. Әуезов қазақ халқының ұлттық құндылықтары мен бай тіліне айрықша мән бергені белгілі. Жаһандану күшейген сайын сол мұраны келер ұрпаққа жеткізу мәселесі күн тәртібінен түспеуі керек. Бұл тұста мектеп те, ұстаздар қауымы да шешуші рөл атқарады.

М. Жұмабаевтың «елдің келешегі мектебіне байланысты» деген ойы бүгін де маңызын жойған жоқ. Мектепті ұлттық рухпен үйлесетін берік негізге құра білсек, келешекке сенім артуға болады; ал ондай негіз қалыптаспаса, болашақтың бұлыңғырлануы ықтимал.

Білім жүйесінің материалдық-техникалық мүмкіндігі артып, әлемдік стандарттарға жақындауы маңызды. Алайда елді өзгеден ерекшелендіретін басты белгі — ұлттық мәдениет, әдет-ғұрып, тіл мен діл, қоғамдық менталитет. Сондықтан тәрбие жұмысының өзегінде ұлттық құндылықтар тұруы қажет.

«Білім туралы» заңда да білім беру жүйесінің міндеті ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға жағдай жасау екені айқындалады. Бұл қағида мектеп өміріндегі тәрбие мен оқытудың ортақ бағдарын нақтылайды.

Ұлттық құндылықты мектеп тәжірибесінде орнықтыру

Қазақ халқының өмірі мен тұрмысы ғасырлар бойы қалыптасқан бай ауыз әдебиетінде сақталған. Ұлттық құндылықтардың кең өрісті көрінісі — мақал-мәтел, шешендік сөз, ертегі, жыр, даналық үлгілері. Бастауыш сыныптан бастап оқушыға осы мұраларды жаттату, мәнерлеп айту, мазмұндау мәдениетін қалыптастыру арқылы рухани құндылықтар жүйесі орнығады.

Ұлттық құндылықтың ұрығын бала бойына себу — ұстаздың кәсіби шеберлігімен қатар, тұлғалық үлгісіне де байланысты. Тәрбиенің түпқазығы мұғалімнен басталады: ол білімді де білікті, әділ де мейірімді болуға тиіс.

Әр азамат ұлтына, сеніміне, көзқарасына қарамастан, өзі өмір сүріп отырған мемлекетті «Отаным» деп тануға, мемлекеттік рәміздерді ардақтауға, ұлттық салт-дәстүрге құрметпен қарауға міндетті. Бұл — қоғамдық келісім мен азаматтық тұтастықтың тірегі.

Бүгінгі таңда жас ұрпақты өз халқының тарихын, тегін, салт-дәстүрін, тілін терең түсінетін әрі адамзат мәдениеті мен адами қасиеттерді бойына сіңірген шығармашыл тұлға етіп тәрбиелеу — қоғамның өзекті талабы.

Білім беру саласындағы мемлекеттік ұстанымдар әр азаматтың білім алуға тең құқығын, зияткерлік дамуын, психофизиологиялық және тұлғалық ерекшеліктерін ескеруді көздейді. Осы негізде оқушы бойында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру үшін оқу мен тәрбиені біртұтас үдеріс ретінде ұйымдастыру қажет.

Халық педагогикасы және руханилық

Қазақ мәдениеті — ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениет. Ол ұлттық тәлім-тәрбие негізінде дамып, шыңдалды. Халықтың тұрмыс-тіршілігі мен рухани тәжірибесі арқылы қалыптасқан тәрбиелік дүниетанымын халық педагогикасы деп атаймыз. Бұл — мәдени мұра әрі тәрбиенің сарқылмас қоры.

В. А. Сухомлинскийдің пайымдауынша, бала 3 пен 12 жас аралығында рухани дамуына қажетті көп нәрсені ертегіден алады. Бұл ой тәрбиелік материалдың жас ерекшелігіне сай, бейнелі әрі жүрекке жақын болуы керектігін көрсетеді.

Руханилық — тұлғаның сапалық өзегі. Ол мінез-құлықтың, ар-ұяттың, өзін-өзі бағалаудың, адамгершілік өлшемдердің қалыптасуына ықпал етеді. Руханилық мейірімділікке, ізгілікке жетелейді; адамды құрметтеу, сенім, әдептілік, қарапайымдылық, қайырымдылық сияқты қасиеттерді орнықтырады.

Отбасы мен мектептің серіктестігі

Жас ұрпақты саналы әрі сергек етіп тәрбиелеу — отбасы мен мектептің ортақ парызы. Оқу-тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыруда ата-анамен байланыс ерекше орын алады. Мектеп тәжірибесінде ата-аналар жиналыстары, ашық сабақтар, сауалнамалар, кеңес беру, тәрбие тақырыптарына арналған кездесулер сияқты жұмыс түрлері тиімді.

Сабақтан тыс іс-шаралар да құндылықтарды орнықтырудың қуатты құралы. Мысалы, әдептілікке арналған тәрбие сағаттары, мақал-мәтел айту, қойылым көрсету, патриоттық мазмұндағы ашық шаралар баланың сөз мәдениетін де, мінез мәдениетін де дамытады.

Сынып жетекшісінің мақсаты — ұлттық санасы қалыптасқан, салт-дәстүрді жүрегіне тоқыған, дені сау, шымыр, рухани бай, жан-жақты азамат тәрбиелеу. Оған жетудің бір жолы — мектепішілік тәрбиелік жүйені мақсатты, жоспарлы түрде жүргізу және оны оқу мазмұнымен табиғи үйлестіру.

«Тәрбиенің түпқазығы — үлгі берер ұстазда» деген халық сөзі мұғалім еңбегінің салмағын дәл көрсетеді. Қазіргі мектеп мұғалімінен тек білім беру емес, оқушының тәрбиелік дамуын жүйелі ұйымдастыру да қатаң талап етіледі.

Мұғалімнің тәрбие жұмысындағы негізгі міндеттері

• Тәрбие жұмысын үйлестіру: мектепішілік іс-шаралардың мақсат-міндетін бір арнаға түсіру.
• Сыныппен жұмысты ұйымдастыру: оқушыға бағыт беру, ұжымдық мәдениет қалыптастыру.
• Мектеп–отбасы байланысын нығайту: ата-анамен серіктестік орнату, ортақ жауапкершілікті күшейту.

Мұғалім еңбегі — күрделі де жауапты қызмет. Оны талапқа сай атқару үшін балаға сүйіспеншілікпен қарап, жүйелі бақылау жүргізу, оқушының даму динамикасын, қызығушылығы мен бейімділігін ескеріп отыру маңызды. Қажет жағдайда диагностикалық тәсілдерді (бақылау, сауалнама, тест) орнымен қолдану тиімді нәтиже береді.