Ана тіліміздің мәні
Сөз қадірі — өз қадірің
Адамның қоғамда өз орнын табуында, көпшілік құрметі мен сеніміне ие болуында, кемел ғұмыр кешуінде орнымен, дәмді, дәйекті сөйлей білу мен тауып айтатын тапқырлықтың рөлі зор. Өйткені ақылы кемел, кісілігі зор, білімі мол адам ғана осылай сөйлей алады. Қисынды, қысқа қайыратын, қызықты, айшықты әрі әділ сөзді халық ұйып тыңдап, «тура сөз — құдай сөзі» деп тоқтайды.
Сөйлеу — өнер: қалай қалыптасады?
Сөйлеу — үлкен өнер. Ол көп тыңдау, көп оқу, халықтың ауыз әдебиетін (әсіресе терең ойдың інжу-маржандары саналатын мақал-мәтелдерді) жетік білу, мағынасына үңілу және кітап арқылы үздіксіз жаттығу нәтижесінде қалыптасады. «Ақылды адам сөзді нақылсыз айтпайды» деген ұғым да осыдан туады.
Нақты әрі ықшам ой
Сөйлеудегі ең жақсы қасиет — ой-пікірді қысқа әрі дәл жеткізу. Қымбаттың қадірі аздығында болғаны сияқты, қоспасыз, ұғымды сөз де бағалы.
Классикалық тұжырым
А. П. Чеховтың «Қысқалық — таланттың сыңары» деуі де сондықтан. Ғұламалардың «Көп нәрсенің қадірі болмайды» дегені сөйлеуге де тікелей қатысты.
Халық даналығы: көп сөз емес, дәл сөз
Қазақ мақал-мәтелдерінде сөз мәдениетінің алуан қыры тамаша бейнеленген. Олар адамды асығыс пен астамдықтан тыйып, ойдың салмағын, сөздің жауапкершілігін еске салады.
- «Көп сөз — көмір, аз сөз — алтын»
- «Көп сөйлеген — я жолдасынан, я құрбысынан айрылады»
- «Жақсы байқап сөйлейді, жаман шайқап сөйлейді»
- «Аңдамай сөйлеген — ауырмай өледі»
- «Сөз қуған — бәлеге жолығады»
- «Жақсы сөйлесе — аузынан нұр төгіледі, жаман сөйлесе — аузынан жын төгіледі»
- «Жақсының сөзі — назалы, жаманның сөзі — ызалы»
Түйін
«Әйтеуір сөйлей алады екенмін» деп қасарықпай, абайлап сөйлеу — ақылдылық пен инабаттылықтың белгісі.
Әдеп пен мейірім: сөздің шипасы да, жарасы да бар
Өзің опық жеп, кейін өкініп жүрмеу үшін және өзгенің жанына жазықсыз жара түсірмеу үшін байқап, бағамдап сөйлеудің мәні зор. «Тілімнен жаздым» деп пұшайман болмас үшін, алдын ала ойлануды әдетке айналдыру — жақсы қасиет.
Сөздің әсері — денсаулыққа дейін
Академик И. П. Павлов адамдардың денсаулығын сақтауда, әсіресе жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алуда айналадағы сөздің әсері күшті екенін атап өткен.
Сыпайылық — қатынастың жұмсақтығы
«Ей, сен» деп дөрекі тіл қатпай, «Сіз» деп сыпайы сөйлеу — мәдениеттілік пен ізеттіліктің ғана емес, қарым-қатынасты жұмсартып, жайдары ететін күштің көрінісі.
Жылы сөздің шағын үлгілері
Жылы шырай тек сәлемдескенде емес, тіл қатқанда да қажет. Мәселен, «Ғафу етіңіз», «құлағым сізде», «ләббай» сияқты сөздерді орнымен қолдану сөйлесудің аңғарын кеңітіп, жағдайды жұмсартады.
Шындық пен әділдік: сөздің өзегі
Сөздің қасиеті әдептілігі мен әдемілігінде ғана емес, ең алдымен шындығында. Жалған айту, өтірік сөйлеу — кісілікке жат. Халық өтірікшіні жек көріп, айыптайды; «Өтірік сөз өрге баспайды», «Өтірікшінің шын сөзі зая кетеді» деп жалғаннан жирендіріп, шындыққа үндейді.
Абай айтқан өлшем
Абай «Адамның бес дұшпаны бар: өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ» деп көрсетеді. Сондықтан өз пікіріңді алдымен өзің құрметте: айтылып, аяқсыз қалатын сөзді айтпа.
Сөз бен ақиқат қабыспаса
Сөз бен ақиқат екі түрлі болған жағдайда, сөзіңнен дер кезінде қайтқаның дұрыс. Айтқан сөзің түсініксіз болса, айтар ойың да көмескі болғаны.
Үндемеу де — үлкен сөз
Кейде үндемей қалу — үлкен сөз айтқанмен бірдей. Сағди: «Сөйлесем, сөзім — өзіме төре; үндемесем, өзім — өзіме төре» деген.
Ескерту: «шындықтың» да орны бар
Шындықты айтудың өзінде абай болатын жағдаяттар бар: шәкірттің ақыл-қабілетінің аздығын, науқастың хәлінің мүшкілдігін, мүгедектің кемтарлығын, адамның ажарын бетке басып айту — адамшылыққа сай келе бермейді.
Әділдік — сөйлеу әдебінің өлшемі
«Сөздің оңы мен терісіне, өңі мен астарына мән беріп сөйле», «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген мақалдар әділдік — адамгершіліктің де, сөйлеу әдебінің де өзегі екенін аңғартады.
Ана тілі: ұлт рухының өзегі
Өзін туған елінің перзентімін деп санайтын әр азамат үшін ана тіліне қатысы, сол тілде сөйлеуі — аса маңызды әрі көкейтесті мәселе. Кеңес өкіметі тұсындағы империялық саясат бір тілдің үстемдігін орнықтырып, өзге тілдердің қолданыс аясын тарылтты; ең сорақысы — ана тіліміздің беделін түсіріп, болашағын күмәнді етіп көрсетуге ұмтылды.
Тарихи ескерту
Ахмет Байтұрсыновтың «Сөзі жоғалған жұрттың өзі жоғалады» деген сөзінің салмағы осындай кезеңдерде айқын сезілді: тілмен бірге ұлттық рух, дәстүр-салттың да ажары солғын тартты.
Ең өкініштісі — төл ұрпақтың бір бөлігі орыс тілінде сөйлеп, ана тілін жатсынуға дейін барды. Соның салдарынан ұлы жыраулар мен шешендердің мұрасымен ұштасқан, әлемдегі ең бай да оралымды, сұлу да әуезді тіліміздің қасиетін сезіну бақытынан қағылып қалғандар көбейді.
Тіл — ата-баба аманаты
Бауыржан Момышұлы: «Анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілді ұмыту — бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту» деген. Ана тілін ардақтау — өткенге құрмет, ертеңге жауапкершілік.
Егемендікпен бірге бұл сорақылықтың жолы біртіндеп кесіліп келеді. Дегенмен ана тіліміздің қоғамдық өмірдің барлық саласында өз мәртебесіне сай орнын алуы күрделі жағдайда жүріп жатыр. Мәселен, ұлттық телеарнадағы қазақ тілінің үлесі, сондай-ақ арнайы жасақталған әскер қатарында мемлекеттік тілде сөйлеу тәжірибесі — осы бағыттағы маңызды қадамдар.
Ана тілінің мәні
Әр азамат ана тілін Отанындай, туған халқындай, ата-бабасындай сүйіп, ол тілде сөйлеуді тәңірдің берген ұлы сыйындай көруі керек.
Тілді тәрбиелеу: үйден бастап, мектепте бекіту
Білім беру мекемелері мен ұлтжанды азаматтар жас ұрпақты ана тілінде таза сөйлеуге баулуға, сондай-ақ тарихи себептермен өз тілін толық үйрене алмаған буынға тілді тезірек меңгеруге жағдай жасауға жұмылуы тиіс.
Жаттау және үлгі
Балалардың жастайынан айшықты өлең жолдарын, шешендік үлгілерді, мысал өлеңдерді жаттауы — тілдің өрнегін сіңіреді.
Айту және жазу
Өзінің де тақпақ, өлең жазуға талпынып, үйде, сыныпта, мектеп жиындарында тартынбай сөйлеуі — ойды жүйелеуге үйретеді.
Ойын арқылы дамыту
Бүлдіршіндерге ертегі айтып беру, өздеріне айтқызу, жұмбақ шешкізу, сөз ойындарын ойнату — тілдік қорды табиғи кеңейтеді.
Оқушылар жыл сайын жаңарып, дамып отырады. Олардың ойлау мен сезіну қабілеті, ақылы мұғалімге сөйлесу мәнерінен, өзін-өзі ұстауынан, қарым-қатынас мәдениетінен көрінеді.
М. Әуезовтің пайымы
«Бұл дәуірде өз тілін, әдебиетін білмеген, қадірлемеген адамды толық мәнді интеллигент деуге болмайды. Себебі ол, қандай мамандық иесі болса да, рухани-ой тәрбиесінде сыңаржақ азамат болып қалады», — дейді Мұхтар Әуезов.