Жерүсті үй - жайларын тығыз бір біріне тығыз жалғасқан материалдармен (тақтайлармен, кірпіштермен, блоктармен) жасайды
Мемлекеттік санитариялық-эпидемиологиялық қағидаларда қолданылатын негізгі ұғымдар
Түлкібас ауданы «Алтын дән» балабақшасының меңгерушісі Күлшат Беспаева ұсынған төмендегі түсіндірмелер мемлекеттік санитариялық-эпидемиологиялық қағидаларда қолданылатын терминдердің мазмұнын нақтылауға арналған. Мәтін оқу ұйымдары, тамақтандыру, гигиена, қауіпсіздік және үй-жайларға қойылатын талаптарға қатысты ұғымдарды қамтиды.
1) Мектепке дейінгі ұйымдарға қатысты ұғымдар
Мектепке дейінгі білім беру ұйымдары
Қазақстан Республикасының заңдары мен мектепке дейінгі тәрбиелеу және оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары негізінде әзірленген бағдарламалар мен оқу жоспарларына сәйкес тәрбие-білім беру қызметін жүзеге асыратын, сондай-ақ қосымша сауықтыру және заңнамада көзделген өзге де қызметтер көрсететін жеке және заңды тұлғалар.
Жалпы типтегі мектепке дейінгі ұйымдар
Сыйымдылығы 4-тен 12-ге дейін топ болатын, өз тәрбиеленушілерінің тұрақты контингентіне педагогикалық және медициналық қызмет көрсететін және жеке тұрған ғимаратта орналасатын ұйымдар.
Шағын мектепке дейінгі ұйымдар (шағын орталықтар)
Сыйымдылығы 3 топқа дейінгі, жеке тұрған ғимаратта, көппәтерлі тұрғын үйде немесе кіріктірілген/жапсарлас үй-жайларда орналасатын ұйымдар.
Топтық бөлік
Бір топ балаларына арналған үй-жайлар жиынтығы.
Топтың жинақталуы
Топтағы балалар санының нормаланатын шамасы.
Күн тәртібі
Балалар үшін белгіленген күндік режим.
2) Денсаулық, профилактика және қауіпсіздік
Таңертеңгі сүзгі
Инфекциялық аурулардың әкелінуінің алдын алуға бағытталған профилактикалық медициналық іс-шаралар.
Изолятор
Науқасты оқшаулауға арналған үй-жай.
Дезинфекциялау құралдары
Қоршаған орта объектілерінде инфекциялық аурулар қоздырғыштарын жою үшін қолданылатын химиялық заттар.
Дене тәрбиесі
Адамның денсаулығын нығайтуға және дене қабілетін дамытуға бағытталған қызмет саласы.
Қажу
Жұмысқа қабілеттіліктің және организмнің функционалдық мүмкіндіктерінің уақытша төмендеу жағдайы.
Оңтайлы микроклиматтық жағдай
Балаларға ұзақ әрі жүйелі әсер еткенде термореттеу тетіктерін күшейтпей-ақ организмнің қалыпты жылулық күйін сақтауға мүмкіндік беретін микроклимат көрсеткіштерінің үйлесімі.
3) Тамақтандыру және ас блогына қатысты терминдер
Тиімді (ұтымды) тамақтандыру
Тамақтанудың физиологиялық және жас ерекшелік нормаларын ескере отырып, теңгерімді ұйымдастырылған тамақтандыру.
Бракераж
Органолептикалық көрсеткіштер (дәмі, иісі, түсі, консистенциясы) бойынша тамақ өнімдерінің және дайын тағамның сапасын бағалау.
Дайындау бөлмесі
Азық-түлік шикізатын дайындау және жартылай фабрикаттарды өңдеу жүргізілетін үй-жай.
Дайындау алдындағы бөлме
Жартылай фабрикаттардан дайын тағам өнімін әзірлеу жүзеге асырылатын үй-жай.
Жартылай фабрикаттар
Алдын ала өңдеуден өткен, жылумен өңдеуге дайындалған шикі тамақ өнімдері.
Тез бұзылатын өнімдер
Қатаң регламенттелген мерзім ішінде тасымалдау, сақтау және өткізу бойынша арнайы талаптарды қажет ететін тамақ өнімдері.
Жарамдылық мерзімі
Өндіру (дайындау), айналыс үдерістерінің талаптары сақталған жағдайда, мерзімі өткенге дейін өнімді мақсаты бойынша қолдану қауіпсіз саналатын кезең.
Сақтау мерзімі
Нормативтік құжаттарда көрсетілген қасиеттері белгіленген шарттар сақталған кезде толық сақталатын кезең.
Тауар көршілестігі
Ластанудың және бөгде иістердің сіңуінің алдын алатын, шикі және дайын өнімдерді бірге сақтауға және өткізуге жол бермейтін сақтау шарттары.
Қоғамдық тамақтану
Тамақ өнімдерін өндіру, қайта өңдеу, өткізу және тұтынуды ұйымдастырумен байланысты қызмет.
Түсiру орны
Азық-түлік шикізатын және тамақ өнімдерін қабылдайтын орын.
Технологиялық жабдық
Өндірістік жұмысқа қажетті механизмдер, машиналар, құрылғылар және құралдар жиынтығы.
4) Ғимарат, жарық, климат және инженерлік шешімдер
Инсоляция
Үй-жайды гигиеналық бағалау үшін күн радиациясын нормалайтын көрсеткіш.
Табиғи жарықтандыру коэффициенті (ТЖК)
Үй-жайды табиғи жарықтандыру деңгейін нормалайтын көрсеткіш.
Климаттық аймақ
Климаттық белгілері (температура, ылғалдылық) бойынша бөлінетін аумақ.
Септик
Ағынды (сарқынды) сұйықтық ағып өтетін бір немесе бірнеше камерадан тұратын, көлденең типтегі жер асты тұндырғыш ретінде шағын көлемдегі тұрмыстық сарқынды суды тазалауға арналған құрылыс.
Санитариялық-аулалық қондырғылар (САҚ)
Ғимараттан кемінде 25 метр қашықтықта орналасатын, кәрізденбеген дәретхана. Жерүсті бөлігі тығыз жалғасқан материалдардан (тақтай, кірпіш, блок) жасалады. Шұңқыры су өткізбейтін материалмен орындалады; тереңдігі жерасты суының деңгейіне байланысты, бірақ 3 метрден аспайды.
5) Жалпы білім беру ұйымдары және оқу үдерісі
Шағын жинақталған мектеп
Оқушылар контингенті аз, біріктірілген сынып-жиындары бар және сабақ ұйымдастырудың ерекше түрі қолданылатын жалпы білім беру мектебі.
Жалпы білім беретін мектеп
Бастауыш, негізгі және жоғары деңгейлерді қамтитын, негізгі және қосымша жалпы білім беру бағдарламаларын іске асыратын орта білім беру ұйымы.
Гимназия
Оқушылардың бейімділігі мен қабілетіне қарай бастауыш, негізгі орта және (басым түрде) гуманитарлық бағыттар бойынша жалпы орта білім бағдарламаларын іске асыратын оқу орны.
Лицей
Оқушылардың бейімділіктері мен қабілеттеріне сәйкес тереңдетіп, бейінді және саралап оқытуды көздейтін негізгі және қосымша жалпы білім беру бағдарламаларын іске асыратын оқу орны.
Мектеп алды сыныптары
Жалпы білім беретін мектептерде бес және алты жастағы балаларға арналған тегін міндетті мектепалды даярлау жүргізілетін сыныптар.
Оқу жүктемесі
Әрбір жас тобы үшін оқу сағаттарымен өлшенетін оқу-тәрбие үдерісіне қатысудың нормаланатын жиынтығы. Оқу жүктемесі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары, санитариялық-эпидемиологиялық қағидалар мен нормалар, сондай-ақ уәкілетті органдардың оқу жоспарлары мен ұсынымдары негізінде ұйым бекітетін ережелермен айқындалады.
Жиынтық оқу жүктемесі
Факультативтерді, секциялық сабақтарды және үйірмелерді өткізуге бөлінген сағаттарды қоса алғандағы оқу сағаттарының жиынтығы.
Оқу сағаты
Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдары үшін сабақтың (жаттығудың) немесе дәрістің сабақ басталғаннан үзіліске дейінгі ұзақтығы.
Мектеп оқулығы
Белгілі бір білім саласының материалы қазіргі заманғы ғылым мен мәдениет деңгейінде жүйелі түрде берілетін оқушыларға арналған кітап.
Оқу құралы
Тиісті оқу бағдарламасының белгілі бір пәні бойынша материал мазмұндалатын оқушылар мен тәрбиеленушілерге арналған әдебиет.
Балаларға қосымша білім беру мекемелері
Балалар мен жасөспірімдердің жеке тұлғасын дамытуға, денсаулығын нығайтуға, кәсібін таңдауға бағдар беруге, шығармашылық әлеуетін арттыруға, жалпы мәдениетін қалыптастыруға, қоғамдағы өмірге бейімдеуге және бос уақытын пайдалы ұйымдастыруға қажетті жағдай жасайтын мектептен тыс мекеме.
6) Әлеуметтік мекемелер және арнайы ұйымдар
Жетім балаларға арналған білім беру ұйымдары
Жетім балаларға және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға тұратын орын бере отырып, тәрбиелеу мен білім алуға қолайлы жағдай жасайтын білім беру жүйесінің мемлекеттік мекемесі.
Интернат ұйымдары
Тұратын орын бере отырып, белгілі бір санаттағы адамдардың білім алу құқығына мемлекеттік кепілдікті қамтамасыз ететін білім беру ұйымдары.
Сәбилер үйі
Жетім балаларды және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды, некесіз жас аналардан туған балаларды, сондай-ақ ақыл-есі мен дене бітімі кемтар балаларды тәрбиелеуге және медициналық көмек көрсетуге арналған мемлекеттік мекеме.
Кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталықтары (КББО)
Кәмелетке толмаған балаларға арналған бейімдеу қызметтерін көрсететін ұйымдар.
Халықтың аз қозғалатын топтары
Кресло-арбамен және/немесе өзге де қосалқы құралдардың көмегімен қозғалатын, тірек-қозғалыс аппараты бұзылған мүгедектігі бар адамдар, сондай-ақ алып жүрушінің көмегімен қозғалатын нашар көретін және/немесе көрмейтін азаматтар.
7) Кеңістік ұйымдастыруы және спорт инфрақұрылымы
Қатарластырып орналастыру
Жиһаздар мен жабдықтарды үй-жайдың ортасында бірінің артынан бірін қатар орналастыру тәсілі.
Ортасына орналастыру
Жиһаз бен жабдықты үй-жайдың ортасында топтап орналастыру.
Периметрлік орналастыру
Жиһаздар мен жабдықтарды қабырғаға жақын, яғни периметр бойымен орналастыру.
Спорт объектілері
Балалар мен жасөспірімдерге арналған емдеу-сауықтыру, дене шынықтыру-сауықтыру, оқу-тәрбиелік жұмыс және бос уақытты мәдени ұйымдастыру қызметін жүзеге асыратын объектілер.
Сыныптардың толықтырылуы
Оқу сыныбы үй-жайының ауданына қатысты сыныптағы оқушылар саны.
Рекреация
Үзіліс кезінде және сабақтан бос уақытта оқушылардың демалуына әрі күшін қалпына келтіруге арналған үй-жай.
8) Баспа ісі мен типографияға қатысты ұғымдар
Интерлиньяж
Кітапта және басқа да баспа басылымдарында екі жол арасындағы аралық (ашық жер).
Кегль
Әріптің биіктігін және үстіңгі-төменгі бос аралықтарын қоса алғандағы қаріп өлшемі. Пунктпен өлшенеді: 1 пункт = 0,376 мм.
Петит
8 пунктке (шамамен 3 мм) сәйкес келетін типографиялық қаріп өлшемі.
Очко
Литерде немесе стереоүлгіде дөңбек жағында бедерлі әріптерді не белгілерді басып шығаратын бет.
Литера
Дөңбек жағында бедерлі әріп, сан немесе белгі бейнеленген, типографиялық қорытпадан, ағаштан немесе пластмассадан жасалған тікбұрышты шағын білеу.
Форзац
Екі төртбеттік парақ: біреуі кітап блогының бірінші парағын мұқабаның алдыңғы жағымен, екіншісі блоктың соңғы парағын мұқабаның артқы жағымен біріктіреді.
Шмуц-титул
Әдетте тақ санды бетте орналасатын, жеке, таза, мәтінсіз бет: оқулық бөлімінің тақырыбын (айдарын) береді.
Қаріп гарнитурасы
Кегльдері (өлшемдері) әртүрлі болғанымен, очко суреттері бірдей қаріптер жиынтығы.
Қысқаша түйін
Бұл ұғымдар білім беру ұйымдарының күнделікті қызметін санитариялық тұрғыдан дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі: балалардың денсаулығын қорғау, қауіпсіз орта қалыптастыру, тамақтандыру сапасын бақылау, үй-жайлардың жарықтандырылуы мен микроклиматын нормалау, сондай-ақ оқу үдерісін реттеу.