Ертегілер мен батырлар жырларын салыстырыңдар, қандайайырмашылықтар байқайсыңдар
Бұл сабақта қазақ фольклорындағы ең ірі эпикалық жанрлардың бірі — батырлар жыры туралы түсінік беріледі. Негізгі назар «Қобыланды батыр» жырының жанрлық ерекшеліктеріне, тақырыптық өзегіне және көркемдік белгілеріне аударылады.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға батырлар жырының табиғатын, өзге жырлардан айырмашылығын түсіндіру және «Қобыланды батыр» жыры туралы жүйелі, толық мәлімет беру.
Дамытушылық
Ой-өрісін кеңейту, ойлау белсенділігін арттыру, сөйлеу шеберлігі мен тіл мәдениетін дамыту, шығармашылыққа баулу.
Тәрбиелік
Елін, жерін, Отанын қадірлеуге тәрбиелеу; адамгершілікке, еңбекқорлыққа баулу.
Ұйымдастыру кезеңі
Сынып жұмысы
- Оқушылармен амандасу.
- Кезекшінің мәлімдемесін тыңдау.
- Журнал бойынша оқушыларды түгелдеу.
Үй тапсырмасын тексеру
- «Сөз құдіреті» тақырыбы бойынша сұрақтар қою.
- Қосымша сұрақтар арқылы өткен материалды қорытындылау.
- Жауаптарға сәйкес білімді бағалау.
Жаңа сабақты түсіндіру
Батырлар жырының орны мен тақырыбы
Батырлар жыры — көлемі мен мазмұн-мәні жағынан қазақ фольклорында кең орын алатын көркем жанр. Оның басты тақырыбы — ерлік, батырлық, елді сыртқы жаудан қорғау. Елді, жерді сүю және Отан қорғау идеясы — жырлардың алтын арқауы.
Батырлар жырында нақты тарихи оқиғалар толық дәлдікпен берілмесе де, әр дәуірдің белгілері мен тарихи кезеңдердің ізі айқын сезіледі.
Эпостың түрлік қабаттары
«Құламерген», «Жоямерген», «Дотан батыр», «Құбығұл» сияқты жырларда тарихи оқиғалар көмескі, қиял-ғажайып сипат басым келеді.
«Алпамыс», «Қобыланды», «Ер Тарғын», «Едіге», «Қамбар» жырларында тарихи шындықтың сілемі анығырақ көрінеді.
Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Кенесары, Наурызбай, Ағыбай, Есет, Жанқожа сияқты тұлғаларды жырға қосатын шығармаларда тарихи деректілік айқынырақ, салмағы басымырақ болады.
Батырлар жыры нені бейнелейді?
Батырлар жыры — елдің азаттыққа ұмтылған күрес жолының ерлік шежіресі. Бұл — халықтың елге қорған болған айбынды ұлдарына сөзден соғылған ескерткіші.
Жырлар сан ғасырлық тарихты, ерлік дәстүрін, халықтың кезеңдік оқиғаларға берген бағасын, үміті мен мұратын көркем жинақтап көрсетеді. Олар соғыстардың құрғақ жылнамасы емес, ел жадында қалған маңызды оқиғаларды көркем түрде тұтастыратын туындылар.
Батыр бейнесінің тұрақты сипаттары
- Ғажайып туу: көптен бала күткен ата-ана тілеп алған перзент.
- Ерте есейу: жастайынан күш-қайратқа ие болуы.
- Алғашқы ерлік: жар таңдау сапарында сынақтан өтуі.
- Жар бейнесі: ақыл-парасатты, ер мінезді, адал серік.
Ат — батырдың серігі
Жырда батырмен ажырамастай бірлікте суреттелетін бейненің бірі — аты. «Ат — ердің қанаты» деген ұстанымға сай, тұлпар батырдың ең жақын серігі ретінде айрықша әсіреленіп беріледі.
Ол тек алысқа талмайтын жүйрік қана емес, қысылған сәтте батырға дем беретін, кейде ақыл қосатын киелі бейне ретінде көрінеді.
Тілдік ерекшелік: тұрақты қайталаулар
Батырлар жырында жиі кездесетін көркем тәсілдің бірі — тұрақты қайталаулар. Мысалы:
«Қобыланды сонда сөйлейді, сөйлегенде бүй дейді…
Қорамсаққа қол салды, бір салғанда мол салды…»
Мұндай қайталаулар жырдың ырғағын күшейтіп, эпикалық пафосты арттырады әрі тыңдаушының назарын негізгі әрекетке шоғырландырады.
Сюжеттік желі және көркемдік қуаты
Оқиға батырдың балалық шағынан басталып, ержетумен бірге жорықтарға ұласады.
Жаумен шайқас аса тартысты өрбиді; жау батырлары кейде қаһарманнан да қайратты болып суреттеледі.
Азаттық пен әділдік жолындағы күрес көбіне жеңіспен аяқталады.
Батырлық эпостардың тілі айшықты, көркем. Әсірелеу (гипербола) мол қолданылады. Жыршылар мұндай шығармаларды сазды мақаммен апталап жырлаған.
Жаңа сабақты бекіту
Талқылауға арналған сұрақтар
- Ертегілер мен батырлар жырларын салыстырыңдар. Қандай айырмашылықтар байқайсыңдар?
- Батырлар жырында ерлік, батырлық, ел қорғау мәселесі неліктен әрдайым алдыңғы орында деп ойлайсыңдар?
- Батырлар жырына тән негізгі сипаттар қандай?
- Батырлар жырының кейіпкеріне айналған қандай тарихи тұлғаларды білесіңдер? Олар тарихта қандай ерліктер жасаған?
Мәтінмен жұмыс
Оқу және түсіндіру
- Мәтінді кезекпен оқиды.
- Оқыған бөлігін өз сөздерімен баяндап береді.
Сөздікпен жұмыс
- Түсініксіз сөздер мен тіркестерді анықтайды.
- Мағынасын сөздік арқылы табады, дәптерге жазады.
Сабақты қорытындылау
Қорытынды
Батырлар жыры — халықтың ерлік дәстүрі мен отаншылдық рухын танытатын көркем мұра. «Қобыланды батыр» жыры осы дәстүрдің көрнекті үлгісі ретінде жанрлық белгілерді айқын көрсетеді.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен тапсырма орындауына қарай білім деңгейі бағаланады.
Үй тапсырмасы
- «Қобыланды батыр» жырын оқу.
- Мазмұнын қысқаша мазмұндау.
- Мәтін бойынша сурет салу.