Аспиранттардың арасынан шығады ғой ғалымдар
Тәуелсіздіктің алғашқы әсері: қуаныштан күйзеліс кезеңіне дейін
Тәуелсіздік таңы атқанда ауыл тұрғындарының да «дербес мемлекет болдық» деп бөріктерін аспанға атып, шынайы қуанышқа бөленгені рас. Алайда көп ұзамай көңіл су сепкендей басылды: ауылдағы бұрынғы шаруашылық құрылымдары ыдырады, жұмыссыздық белең алды, халық қатты қиналды. Мүмкіндігі барлар аудан орталықтарына, қалаларға көше бастады, әсіресе жастардың көбі қалаға тартты.
Бұл тәжірибе бір ғана сезімді емес, тұтас қоғамның жаңа шындыққа бейімделуін көрсетеді: тәуелсіздік — қуаныш қана емес, күрделі жауапкершілік.
Мемлекет ретінде орнығу және нарыққа бейімделу
Тәуелсіздік жылдарын біртұтас алып қарасақ, Қазақстанның қарқынды дамығанын жоққа шығару қиын. Ең бастысы — ел мемлекет ретінде қалыптасты. Нарықтық экономикаға ендік, оны белгілі бір деңгейде меңгердік деуге болады.
Тірек ресурстар
Мұнай, газ, көмір, мыс және басқа да қазбалар өз жеріміздің игілігіне жұмыс істей бастады.
Инвестицияның рөлі
Өндіріс тоқыраған шақта инвесторлар бюджетке елеулі қаржы түсіріп, өтпелі кезеңді еңсеруге ықпал етті.
Қазақстанды табиғи ресурсы аз елдермен бір қатарға қоюға келмейді: біздің артықшылығымыз — мол қор. Соның арқасында жалпы жағдайымыз, әсіресе салыстырмалы тұрғыдан, жаман емес.
Толық пайдаланылмаған мүмкіндік: реформаның бағасы
Дегенмен тәуелсіздіктің арқасында келген мүмкіндіктерді түгел пайдаланып кеттік деу қиын. Даму барысында қателіктер де болды. Соның ішіндегі ең өзектілерінің бірі — ауыл шаруашылығын қайта құру тәсілі.
Ауыл шаруашылығы: ұсақтау ма, бейімдеу ме?
Кезінде материалдық-техникалық базасы мықты кеңшарлар болғаны белгілі. Сол құрылымдарды быт-шыт қылып таратып жібердік. Оларды кездейсоқ адамдарға ұстата салғаннан гөрі, бұрынғы формасын сақтай отырып, басқару әдістерін заманға лайық бейімдеуге болар еді.
Егемендіктің алғашқы жылдары «саңырауқұлақтай қаптаған» ұсақ шаруа қожалықтарының көпшілігі Қазақстан жағдайында тиімсіз болып шықты. Мұны түсініп, қорытынды шығаруға уақыт та, ресурс та кетіп қалды.
Кез келген саланы реформалағанда көзді жұмып кірісе салмай, алдын ала дайындалып, өзгенің тәжірибесін саралап барып қадам жасау қажет еді. Бұл ой бүгін де мәнін жойған жоқ.
Жаңа елдің бейнесі: тең әріптестікке жеткен кезең
Одақтан бөлініп шыққан тұста қауіп те, күдік те болды. Себебі социализмнен капитализмге өтудің дайын теориясы болған жоқ: капитализмнен социализмге көшу жолдары ілімде негізделгенімен, кері бағыттағы тәжірибе бұрын-соңды кең тарамаған құбылыс еді.
Соған қарамастан, ауыртпалықтарды еңсердік. Бүгінде Қазақстан өзін өзгеден асырып мақтанбай-ақ, әлеммен қарым-қатынас орната алатын тең әріптеске айналды. Алдыңғы қатарлы елдермен иық тірестіру үшін уақыт керек болса да, өзіміз деңгейлес мемлекеттерден қалып қойған жоқпыз.
Нақты көрсеткіш
Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі бойынша 144 елдің ішінде Қазақстан 51-орынға көтерілген кезеңдер — әлеуеттің белгісі. Бірақ бұл «шек» емес, «бағыт» қана.
Негізгі мақсат: индустриялық-инновациялық серпіліс
Алда тұрған басты міндеттердің бірі — индустриялық елге айналу. Шикізат бірқатар мәселені шешуге көмектесті, бірақ оның да шегі бар: қор да сарқылады, ал сарқылмаса да, өркениетке ілесу үшін өндірісті дамыту қажет.
Өндіру
Өзіміздің машинамызды, технологиялық өнімімізді жасау — экономиканың ұзақ өмірлі тірегі.
Сапа
«Қазақстанда жасалған» деген белгі сапаның кепіліне айналса, ұлт мәртебесі де өседі.
Бәсеке
Әлемдік нарыққа ұсыныс жасау — тәуелсіздікті экономикалық мағынада бекіте түседі.
Мүмкіндік бар: қазақ ешкімнен кем емес, ақыл да, әлеует те жетеді. Уақыт пен жүйелі еңбек қажет. Түптің түбінде Қазақстан нағыз индустриялық елдердің қатарына қосылуға тиіс.
Олимпиада метафорасы
Лондон Олимпиадасында жеті алтын алған сәтте ел болып ерекше қуанды. Бұл — «қазақстандық қолтаңбаның» әлемге танылғаны. Егер дәл сондай сезімді Қазақстанда жасалған техника, өнім немесе технология әкелсе, ол да бүкіл халық үшін үлкен мақтаныш әрі өсудің нышаны болар еді.
Ұлттық мемлекет: тең құқық және мәдени басымдық
Отарлық өткенді түсінуде бір нәзік айырма бар: патшалық Ресей кезеңінде қазаққа «колония» ретінде қараған көзқарас айқын болды, тең санау болмады. Мұны тарихи мысалдар дәлелдейді: білімдегі, мансаптағы, құқықтағы кемсіту ұзақ уақыт жүйелі сипат алды.
Кеңес кезеңінде жағдай басқа сипатқа ауысты: кеңестік азаматтық ортақ болды, көптеген әлеуметтік игіліктер тең дәрежеде қолданылды деген пайым да бар. Өткенді біржақты қаралау да, біржақты ақтау да шындықты толық ашпайды.
Ұлттық мемлекет деген не?
Ұлттық мемлекет — осы аумақта мемлекетті қалыптастырған негізгі халықтың тарихи сабақтастығын мойындай отырып, елдегі өзге ұлт өкілдерінің де Қазақстан азаматы ретінде тең құқығын сақтау. Азаматтық теңдік — демократиялық мемлекеттің өзегі.
Сонымен бірге жергілікті халықтың тіліне, мәдениетіне және құндылықтарына басымдық берілуі табиғи. Себебі қазақтың басқа отаны жоқ; оның мәдени кеңістігі ең алдымен осы жерде сақталады.
Мемлекеттік тіл: уақыт, жүйе және өз жауапкершілігіміз
Мемлекеттік тілдің мәртебесін өз деңгейіне көтеру ісі күткендегідей тез шешілмей отырғаны рас. Кейбіреулердің көңілі толмайды. Алайда бұл — шешілмейтін түйін емес: ұлттық мемлекет ретінде тілдің қолданылу аясы жыл сайын кеңеюге тиіс.
Түйінді шарт
Туған тілге алдымен өзіміз қамқор болуымыз қажет. Ұлттық сана қалыптаспайынша, тілдің қоғамдық салмағы да орнықпайды.
Әлемдік тәжірибеде мұндай даулар болған: бір кезеңде Латвияда қала мен зиялы қауым өзге тілде сөйлеп, ана тіл ауылдың ғана тілі болып қалғаны айтылады. Сондай жағдайда «ұлт тілінен айырылса, мінезінен айырылады» деген ойдың салмағы қоғамды ортақ шешімге алып келген. Тіл — тек байланыс құралы емес, ұлттық болмыстың өзегі.
Ғылыми негіздің тапшылығы: өтпелі дәуірдің сабағы
Мемлекеттің дамуы ғылыми негіздерге арқа сүйеуі керек. Бірақ тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде социализмнен капитализмге көшудің дайын ғылыми теориясы болмады, оны жүйелі түрде әзірлеген орта да қалыптаса қоймады. Жағдай күрделі еді: саясатты да, экономиканы да, құқықтық жүйені де бір мезгілде жаңғырту қажет болды.
Сырттан кеңесшілер шақырылды, стратегиялық құжаттар қабылданды, Конституция бекіді, жыл сайын Жолдаулар арқылы бағыт айқындалды. Дегенмен дәл осы үдерістің көп бөлігі ауқымды зерттеу мен талдауларға сүйеніп жүргізілді деп кесіп айту қиын: ғалымдар да уақыт екпініне ілесе алмады, ал олармен жүйелі түрде кеңесу дәстүрі толық орнықпады.
Алдағы қағида
Ендігі жерде ірі реформаларға кіріспес бұрын ғылыми негіздеме жасап, дәлелді сараптамаға сүйену — қателікті азайтудың ең сенімді жолы.
Ғылымның беделі: атақ көп, нәтиже аз
Ғылым кандидаты мен докторының көп болуы ғылымның қуаты артты дегенді білдірмейді. Одақ ыдырағаннан кейін диссертацияларды өзімізде қорғау жүйесі кеңейді, сүзгі әлсіреп, талап төмендеп кетті. Нәтижесінде ғылыми атақтардың құны түсті, қоғамдағы сенім әлсіреді.
Жүйелік мәселе
Ғылыми кеңестердің талапты төмендетуі атақтың қадірін кетірді. Мәселе атақта емес, сапада.
Қаржыландырудың тапшылығы
Ғылымға тұрақты инвестиция болмаса, талант ғылымнан бизнеске, билікке кетеді. Бұл құбылыс 90-жылдары айқын көрінді.
Жастардың ғылымға бармауының бір себебі — әлеуметтік кепілдіктің әлсіздігі. Ғылым — «инемен құдық қазғандай» еңбек: кандидаттықтың өзіне бірнеше жыл, ал іргелі докторлық деңгейге он жылға жуық уақыт кетуі мүмкін. Бірақ соған сай қолдау, жағдай, ұзақмерзімді перспектива көбіне көрінбейді.
Неге бұл маңызды?
Ғылымның абырой-беделін көтермей, нақты қадам жасамай, бәсекеге қабілеттілікке жету қиын. Технологияны тек сатып алу — уақытша шешім: өз жаңалығың болмаса, саған ең озығын ешкім бермейді.
Тарихта Қазақстан ғылымы мен мәдениеті әлемдік деңгейде мойындалған кезеңдер болды: металлогендік карта жасаған ғылыми мектептің жетістігі, «Біржан–Сара» операсының қойылымы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» еңбегі — бәрі де ұлттық әлеуеттің дәлелі. Бұл дәстүр үзілмеуі керек.
Заң бар, бірақ серпінге қаржы мен талап керек
Ғылым туралы заң — маңызды құрал. Бірақ жалғыз заң бәрін орнына қоймайды. Басты түйін — қаржыландыру. Кей халықаралық талқылауларда ғылымға қаржы бөлу деңгейі нақты көрсетілген: кей елдер 2%-дан жоғары бөледі, ал көп мемлекет 1% төңірегінде қалып қояды. Егер қаржы жеткіліксіз болса, қандай ұран айтылса да, ғылым тұралап қалады.
Шетелде оқыту бағдарламалары да маңызды. Бірақ жастарға нақты ғылыми міндет қойылмаса, олар көбіне тіл үйреніп, жалпы білім алып келеді де, үлкен ғылымның өзегіне кірмей қалады. Ғылымға оралуға ынта да төмен: бедел жоқ, жағдай жоқ, ал өзге салаларда жылдам әлеуметтік лифт бар.
«Қазақ матрицасы»: негіз бар, бірақ әлсіретіп алдық
Қазақ ғылымының негізі бар екеніне күмән жоқ. Бір кезеңде геология, металлургия, химия, молекулярлық биология сияқты салаларда ірі жетістіктер болды. Алайда соңғы онжылдықтарда ғылыми экожүйені шайқап алдық: кадр кетуі, талаптың құлдырауы, қаржының тапшылығы — бәрі әсер етті.
«Технологияны шетелден сатып аламыз» дейтін ұстаным қысқа жол сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімде бұл тәуелділікті күшейтеді: бәсекеге қабілетсіз дүниені ғана оңай алуға болады, ал озық шешімдерге қол жеткізу үшін өз мектебің, өз зерттеуің қажет.
Отарсыздандырудың ішкі өлшемі: өзіңе сену
Бодандықтың ең ауыр ізі — өзіңе сенімнің әлсіреуі. Адам ылғи «біреу не дейді?» деп жалтақтауға бейім болады: шетел мақтады ма, сыртқы баға қандай, басқа жұрт не ойлайды деген сияқты. Бұл — санадағы инерция.
Өзіндік сана формуласы
Өзіндік сананың өзегі — «мен» дей алу. Ұлт ретінде де, мемлекет ретінде де шешімді өз мүддемізге сүйеніп қабылдайтын деңгейге жету — ең маңызды ішкі тәуелсіздік.
Қорытынды бағыт: шикізаттан — білім мен өнімге
Тәуелсіздік бізге мемлекет құру мүмкіндігін берді және соны белгілі деңгейде іске асырдық. Бірақ болашақтағы табыстың өлшемі — табиғи қордың көптігі емес, ғылымға сүйенген өндіріс, сапалы өнім, ұлттық бренд және өз күшімізге деген сенім.
Алда істейтін жұмыс аз емес. Ең маңыздысы — уақыт жоғалтпай, әр қадамды оймен, ғылыммен, жауапкершілікпен бекіту.