Қазақша рефераттар

Жаңа сабақты бекіту тапсырмалары

Сабақтың тақырыбы: Қазақстанның өзендері

Бұл сабақта Қазақстанның өзен жүйесінің қалыптасуына жер бедері мен климаттың әсерін түсіндіру, сондай-ақ өзен режимі мен су алаптарының ерекшеліктерін меңгерту көзделеді.

Сабақтың мақсаты

  • Қазақстанның ішкі суларының таралуы жер бедері мен климат ерекшеліктеріне тәуелді екенін дәлелді түрде түсіндіру.
  • Өзен режимі, Солтүстік Мұзды мұхит алабы, ішкі тұйық су алабы ұғымдарын меңгерту.
  • Теориялық мәліметтерді зерттеп, статистикалық және картографиялық материалдарды қолдана отырып, Қазақстан өзендеріне сипаттама беру дағдысын қалыптастыру.

Әдіс-тәсілдер

  • Сұрақ–жауап
  • Өзара бірін-бірі оқыту
  • Ұқсастық пен даралықты анықтау
  • «Түртіп алу» стратегиясы

Көрнекіліктер

  • Қазақстанның физикалық картасы
  • Кескін карталар
  • Слайдтар арқылы иллюстрациялар
  • Интерактивті тақта

Сабақтың барысы

1) Қызығушылықты ояту

Сұрақ: «Ішкі су» сөзін естігенде, сізге қандай ұғымдар елестейді?

  • Оқушылар жеке және жұппен ой бөліседі.
  • Топта талқылап, ортақ пікірді ақ қағазға түсіреді.
  • Схема көрсетіліп, оқушылар өз ойларын жүйелейді.

2) Мағынаны ашу

Талқылауға арналған сұрақтар

  • Өзен деп нені айтамыз?
  • Қазақстан аумағында қандай ірі өзендер бар?
  • Жер бедері өзеннің ағысына қалай әсер етеді?

Оқушылардың жауаптарынан кейін мұғалім карта арқылы Қазақстан аумағындағы өзендердің таралуына қысқаша шолу жасап, негізгі заңдылықтарды нақтылайды.

Өзара бірін-бірі оқыту стратегиясы

  1. «Қазақстанның өзендері» мәтінін оқып, мазмұнын талдайды.
  2. Әр бөлім аяқталған сайын оқушылар кезекпен оқыған бөлігін қысқаша қорытындылап айтады.
  3. Мұғалім интерактивті тақта арқылы негізгі ойларды жинақтап, тұжырым жасайды.

Жаңа сабақты бекіту тапсырмалары

1) Карта жұмысы

Картаны пайдаланып, Солтүстік Мұзды мұхит, Каспий, Арал, Балқаш, Алакөл алаптарына жататын өзендерді анықтап, картаға түсіріңіз.

2) Салыстыру

Сырдария, Жайық, Ертіс өзендерінің ұқсастығы мен даралығын анықтаңыз.

3) «Түртіп алу» стратегиясы

Мәтінді оқығанда әр абзацтың жанына белгі қойыңыз: V — білемін, − — білмеймін, + — мен үшін жаңа мәлімет, ? — тереңірек білгім келеді.

Қазақстанның өзендері: негізгі ұғымдар

Анықтамалар

  1. Өзен — арна деп аталатын ойыс арқылы ағатын су ағыны.
  2. Негізгі өзен салаларымен бірге өзен жүйесін құрайды.
  3. Бетіндегі судың бәрі бір өзенге жиналатын құрлық аумағы өзен алабы деп аталады.
  4. Өзендер жаңбыр суынан, еріген қар мен мұздықтан, сондай-ақ жер асты суынан қоректенеді.
  5. Қазақстан өзендерінің басым бөлігі екі алапқа жатады: Солтүстік Мұзды мұхит алабы және ішкі тұйық көлдер алабы.

Өзен көрсеткіштері мен процестері

  1. Еңістік — өзеннің белгілі учаскесіндегі биіктік айырмасының өзен ұзындығына қатынасы.

    i = (H₁ − H₂) / L

    • i — еңістік мөлшері
    • H₁ — бастаудағы абсолюттік биіктік
    • H₂ — сағадағы абсолюттік биіктік
    • L — өзеннің ұзындығы
  2. Су шығыны — белгілі уақыт ішінде өзеннің көлденең қимасынан ағып өткен су мөлшері.
  3. Жылдық ағын — өзеннің жыл бойындағы су шығыны.
  4. Өзен эрозиясы — ағын судың тау жыныстарын шайып, ағызып әкету процесі.
  5. Тау өзендерінің жоғарғы ағысында еңіс үлкен болғандықтан ағыс жылдам, арна тереңдейді; орта және төменгі ағыстарында әкелінген малта тас пен құм шөгеді. Аллювий — өзен тасымалдаған шөгінді жыныстардың жиналуы.
  6. Терраса — өзен суы көтерілмеген, ескі арнаның сатыланып қалған бөлігі.
  7. Қатты ағын — өзенмен тасымалданатын қатты заттардың жиынтығы.

Белгіленген тұстарды топтау

«Түртіп алу» белгілерін қойғаннан кейін, мәтіндегі реттік нөміріне сай ақпараттарды топтастыру үшін төмендегі кесте логикасымен жүйелеңіз (мысалы: V, −, +, ? бағандары бойынша).

Тест тапсырмалары

  1. 1. Қазақстан өзендері қай алапқа жатады?

    • A) Үнді, Атлант
    • Ә) Тынық мұхиты
    • Б) Атлант мұхиты, ішкі тұйық көлдер
    • В) Солтүстік Мұзды мұхит, ішкі ағынсыз

  2. 2. Ұзындығы 1000 км-ден асатын өзен:

    • A) Есіл, Іле
    • Ә) Талас, Жайық
    • Б) Тентек, Ертіс
    • В) Ырғыз, Тобыл

  3. 3. Каспий теңізі алабының өзендері:

    • A) Сырдария, Торғай
    • Ә) Жайық, Сағыз
    • Б) Лепсі, Іле
    • В) Шу, Жем

  4. 4. Жақсы қалыптасқан кең арналы өзендер:

    • A) Жазық өзендері
    • Ә) Тау өзендері

  5. 5. Өзен торы солтүстіктен оңтүстікке қарай:

    • A) Молаяды
    • Ә) Азаяды

  6. 6. Қазақстанның ең ірі өзені:

    • A) Сырдария
    • Ә) Тобыл
    • Б) Ертіс
    • В) Іле

  7. 7. Қар-мұздықпен қоректенетін өзендер:

    • A) Жазық өзендері
    • Ә) Тау өзендері

  8. 8. Қазақстандағы ең лайлы өзен:

    • A) Сырдария
    • Ә) Тобыл
    • Б) Іле
    • В) Шу

  9. 9. Ертіс өзенінің Қазақстандағы ұзындығы:

    • A) 4248 км
    • Ә) 3652 км
    • Б) 1700 км
    • В) 1500 км

  10. 10. Арал теңізі алабының өзендері:

    • A) Сырдария, Арыс
    • Ә) Тобыл, Сарысу
    • Б) Жайық, Жем
    • В) Іле, Қаратал

Үй тапсырмасы

Тақырып: Қазақстанның ішкі сулары.