Ежелден Абылайда екі сөз жоқ деген сипат Абылайдың қандай қасиетіне берілген баға
Сабақ тақырыбы
Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасын талдау.
Сабақ мақсаты
а) Танымдық-теориялық
Мағжан поэмаларына талдау жасап, әдебиет теориясымен ұштастыру; поэманың тарихилығын ашу; ақынның образ жасаудағы шеберлігін көрсету.
ә) Шығармашылық-аналитикалық
Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту; сөз астарына үңіліп мағынаны дәл түсіндіру; түйінді ой айтып, өзіндік пікір қалыптастыруға үйрету.
б) Тәрбиелік
Туған жерге деген сезімді қалыптастырып, сүйіспеншілікті арттыру; елінің адал азаматы болуға тәрбиелеу.
Сабақ форматы мен ресурстар
Сабақ түрі
Іскерлік дағдыны қалыптастыру сабағы.
Көрнекіліктер
- Слайд материалдары
- Бейнетаспа (видеоүзінді)
- Кеспе қағаздар
Сабақ барысы
-
I. Ұйымдастыру кезеңі
Назарды шоғырландыру, сабақтың мақсат-міндетін нақтылау.
-
II. Өткенге шолу
Алдыңғы тақырыптарды еске түсіру, негізгі ұғымдарды қайталау.
-
III. Үй жұмысын тексеру
Түйіндеме және сызба арқылы бақылау, білімді жүйелеу.
-
IV. Жаңа тақырып
М. Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасын көркемдік және идеялық тұрғыдан талдау.
Поэманың көркемдік қуаты: «Батыр Баян» неге ерекше?
«Батыр Баян» — Мағжан шығармаларының ішіндегі ең әсерлі, ақынның суреткерлік талантын барынша танытқан туынды. Поэма өршіл рухта жазылған психологиялық поэма ретінде Баянның батырлығын ғана емес, оның ішкі әлемін де кең ашады: махаббат пен адамгершілік, ашу мен қызғаныш, ыза мен өкініш, кек пен ажал — бәрі ақынның өткір тілінде жарқырап көрінеді.
Ақынның монологы (үзінді)
Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл қолым емес кісендеулі,
Сондықтан жаным күйіп жанады да.
...
Ертегі уатпай ма баланы да.
Сөз сиқыры ғой, жазбай ма жараны да.
Түйін
- Бұл жолдардан дәуірдің бейнесі, ақынның ауыр күрсінісі және сөз құдіретін бағалау анық сезіледі.
- Монолог — поэманың идеялық өзегін ашатын кілт: ақынның жан жарасы мен рухани қарсылығы қатар көрінеді.
- Көркем сөз — ем де, қару да: «сөз сиқыры» тіркесі осыны меңзейді.
1-тапсырма: монолог пен табиғат суреті арқылы ой қорыту
I. Ақынның жан жарасы неден?
Түйіннің тоқсан түрлі шешуі бар,
Әдемі ертегідей баяғыда.
Әдемі өткенді ойлап айнымасам,
Сұм өмір күшті уын аяды ма?
Талқылау сұрақтары:
- Ақынның жаны неліктен «жаралы»?
- Поэманың басындағы монологтан сол дәуірдің ауыр шындығы сезіле ме?
- Өткенді аңсау мен бүгінгі өмірдің «уы» қалай қарсы қойылған?
II. «Сөз құдіреті» туралы пікір
Ертегі уатпай ма баланы да,
Сөз сиқыр ғой, жазбай ма жараны да.
Талқылау сұрағы:
Поэманың құдіретті тіліне назар аударып, сөздің адам жанын жұбататын әрі оятатын күшіне қатысты өз көзқарасыңды дәлелде.
III. Көкше мен Сарыарқа: табиғаттың өзгерісі нені аңғартады?
Көкшенің көз жіберсем алабына,
Сарыарқа — сары дария, қиыры жоқ.
Кез болсын қандай қыран талады да,
Ішінде сары дария көз тоқтатар.
Көкшетау — Сарыарқаның аралы да.
Талқылау сұрақтары:
- Күні кеше «бұғы, марал қойша өрген» өлке неліктен аң-құсынан айырылғандай суреттеледі?
- «Жел өтпейтін қызыл ағаш» неге «жап-жалаңаш» деп беріледі?
- Табиғат көрінісі арқылы ақын тарихи-әлеуметтік күйді қалай ишаралайды?
2-тапсырма: кейіпкерлер жүйесі мен образ жасау тәсілдері
I. Абылай бейнесін ашу
Күндерде сонау қара тапсырған ел,
Тағдырын Абылайдай данасына.
- Поэмадағы Абылайдың қай қасиеттері «даналық» ұғымымен қабысады?
- «Ежелден Абылайда екі сөз жоқ» деген сипаттама қай мінезге берілген баға?
II. Батырлар галереясы: сөз өрнегі
Жиылды өңшең ноян, ығай-сығай.
Ақын батырлар образын сомдауда қандай айқындауыш, жинақтауыш тіркестерді қолданады? Мысал келтіріп талда.
III. Баян образы: асқақтық пен трагедия
Наркескен, өрттей ескен, қайтпас болат,
Баянсыз қанатымды қалай жаям...
...
Бірін айт, бәрін айт та — Батыр Баян,
Туғанда Алашым! — деп еңіреп еді.
Баян образы поэмада қалай сомдалған? Оның ерлігі мен ішкі қақтығысын айқындайтын тұстарды іріктеп, мысалдармен дәлелде.
Поэманың тілі: көркемдеуіш құралдар
Эпитеттер
Сұм өмір, қу өмір, қыран көз, тас жүрек, бұйра сыпсың қарағай, найза қия, толқыны тұңғиық жыр, сұм садақ т.б.
Теңеулер
Ертегідей, Меккедей, ашуы жауған қардай, жолбарыстай, көшкен бұлттай, қара тастай, жібектей, оқ жалындай, аш бөрідей, судай тасты, ақ сұңқардай.
Метафоралар
Өмір — абақты, сөз — сиқыр, Сарыарқа — сары дария, Бурабай — Арқа аралы, тілің — шаян, шаңы — бұлт, көкжал қарт қыран.
Бекіту және ой тұжырым
Жад пен рух сабақтастығы
«Арқаның селі, желі, шөбі…» деп басталатын табиғат пен елес суреттері тарихи жадыны тірілтеді: ерді ұмытпаса — ел де ұмытпайды. Поэма оқырманды ұлттық рухты сергек ұстауға шақырады.
Ой түйіні
Не көрсем де, Алаш үшін көргенім,
Маған атақ — ұлтым үшін өлгенім.
Ақын меңзегені — рухшыл Алаш ұлының отты жігері әр жүрекке сәуле болып төгілуі тиіс; елдік мұрат пен азаматтық жауапкершілік қатар жүруі керек.
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Талқылауға қатысу, дәлелді пікір айту, үзіндімен жұмыс және көркемдік құралдарды тану деңгейі бойынша бағаланады.
Үйге тапсырма
«Баянның ізі — мәңгілік, халыққа сәуле боп тарайды» тақырыбында шығарма жазу.