Балалардың девиантты мінез құлқы
Балалардың девиантты мінез-құлқы: себептері, белгілері және алдын алу
Ұлы бабамыз Абай жастарды оқу-білімге шақыра отырып, адамгершілік қасиеттерді де игеруге үндейді. Абай үшін ең басты міндет — халыққа қызмет ету. Сондықтан ол жастардың еліне, халқына зор махаббатпен қарауын, жауапкершілік пен адалдықты ту етуін талап етеді.
Қандай жақсы мінез немесе келіссіз қылық туралы айтсақ та, соның арғы жағында нақты адам бар екенін ұмытпауымыз керек. Жақсылық пен жамандық — дерексіз ұғымдар емес: адам оларды өмірде көріп, салыстырып, сол арқылы тұжырым жасайды.
Ащыны білмеген тәттіні танымайтыны, қараңғыны көрмеген жарықтың қадірін сезінбейтіні сияқты, өмір құбылыстарына беретін бағамыз да — өз тәжірибемізден түйген әсеріміздің жемісі. Бүгінде қоғамда қылмыс жасаушылардың жасы жасарып, нашақорлық, тәртіпсіздік және девиантты мінез-құлқы бар балалар саны артып келеді.
Девиантты мінез-құлық деген не?
Кейбір балалардың мінез-құлқындағы жағымсыз ерекшеліктер мен қалыпты нормадан ауытқуларды девиантты мінез-құлық деп атаймыз. Ол — заң бұзушылық арқылы назар аударту, берілген ақыл-кеңес пен міндеттерді орындамау, қоғам мен мектеп талаптарын елемеу салдарынан көрінетін әрекеттер жиынтығы. Мұндай мінез-құлық тәртіп бұзуға, адамгершілік қағидаларын сақтамауға және құқықтық нормаларға бағынбауға ұласуы мүмкін.
Негізгі көріністері
- Тәртіпсіздік, мектеп ережесін бұзу
- Әлеуметтік тәрбиеге қарсы әрекеттер
- Құқық бұзушылыққа бейімділік
Жиі кездесетін себептер
- Отбасы жылуының жетіспеуі
- Әлеуметтік тәрбиенің әлсіздігі
- Мектеп пен отбасы байланысының үзілуі
Даму ерекшеліктері және тәуекел факторлары
Девиантты мінез-құлық көбіне өмірдің қиындығын ерте көрген, эмоционалдық қолдауы аз балаларда жиі байқалады. Мұндай жағдайда даму тежелуі болуы мүмкін, тіпті физикалық және психикалық ауру белгілері пайда болуына әкелуі ықтимал. Сондықтан бұл балаларды тек педагогтар ғана емес, медицина мамандары да жүйелі бақылауда ұстағаны дұрыс.
Жасөспірім кезеңіндегі өзгерістер (13–15 жас)
Бұл кезеңдегі мінез-құлыққа жыныстық жетілу де әсер етеді. Ерте жетілу эмоционалдық тұрақсыздық пен кейбір тәртіп бұзушылықтарға түрткі болуы мүмкін. Ал кеш жетілу, керісінше, болбырлық, шашыраңқылық, өзіне сенімсіздік және ортаға бейімделудің қиындауы сияқты ерекшеліктерді күшейтеді.
«Қиын» балаларға тән белгілер
Қиын балалардың мінез-құлқында сенімсіздік, көңіл күйдің тұрақсыздығы, ашуланшақтық жиі кездеседі. Кейде өзіне назар аударту үшін «батырлық» көрсетуге тырысып, айналасындағылардың ықыласын өзіне аударуды мақсат етеді.
Көбірек байқалатын қиындықтар
Девиантты мінез-құлықтың негізгі түрлері
Жоғары жастағы жасөспірімдерде мінез-құлық өзгеріп, өз бетінше өмір сүруге ұмтылыс, өздігінен шешім қабылдау талпынысы күшейеді. Қызығушылықтары мен өмірге көзқарасы өзгереді, кейде үлкендердің ақылын тыңдаудан бас тартуы мүмкін. Жасөспірім тәртібін шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады.
1) Делинквенттік тәртіп
Іс-әрекет ұсақ бұзушылықтан басталады: сабаққа қатыспау, әлеуметтік тәртіпке қарсы топтармен тығыз араласу. Бұзақылық, мазақтау, әлсіздерді қорқыту, ақша талап ету сияқты әрекеттермен байланысуы мүмкін. Бұл көбіне әлеуметтік тәрбиенің дұрыс жолға қойылмауынан туындайды.
Кейбір деректерде мұндай жағдайлардың едәуір бөлігі толық емес отбасы жағдайында жиірек кездесетіні айтылады.
2) Маскүнемдік пен нашақорлыққа ерте әуестік
Отбасындағы үлкендердің ішімдікке салынуы — тәуекелді арттыратын маңызды себептердің бірі. Топ ішінде «ересек көріну» ниеті, қызығушылық, ойлау мен мінез-құлықтың өзгеруі байқалады. Жасөспірім бастапқыда көңіл күйін көтеру үшін қолданса, кейін «өзін сенімді сезіну» үшін тәуелділікке түсуі мүмкін.
3) Гиперкинетикалық іс-әрекет бұзылыстары
Бір істі аяғына жеткізбеу, табандылықтың төмендігі, жауапкершіліксіздік байқалады. Мұндай балалар кейде теріс қылықтарға бейім келеді, жиі қиын жағдайға түсіп, жауапкершіліктен қашуға тырысады. Үлкендермен қарым-қатынаста арақашықтық сақтайды, өзін-өзі бағалауы төмен болуы мүмкін.
4) Отбасындағы тәртіп шектеулері
Үй ішінде және туыстар арасында көрінетін қарсыласу, дөрекілік, агрессия сияқты теріс әрекеттер осы топқа жатады. Бұл — отбасы ішіндегі қарым-қатынас мәдениеті мен тәрбие тәсілдерінің әлсіздігін де меңзеуі мүмкін.
5) Әлеуметсіздік және қарым-қатынас бұзылыстары
Әлеуметтік нормаларды бұзу, қарым-қатынастағы қиындық, қатарластарымен тіл табыса алмау, көбіне жалғыз жүрумен сипатталуы мүмкін. Эмоционалдық көңіл күйдің бұзылуы байқалады. Типтік көріністеріне төбелеске әуестік, бұзақылық, ақша талап ету, ұрып-соғу, үлкеннің тілін алмау, өзін ұстай алмау, өртеу және басқа да құқық бұзушылықтар жатады.
Қорытынды: болашақ — бүгінгі жасөспірімнің қолында
Болашақ — жастардікі. Өйткені олар XXI ғасырдағы өркениетті Қазақстанда өмір сүреді. Бұл дәуірде азамат тек білімді болып қана қоймай, қоғамның біртұтас бөлшегі екенін сезініп, рухани санасын оятуы тиіс.
Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін мектеп пен ата-ана тығыз байланыста болуы керек. Әл‑Фараби айтқандай, әрекетіміз дұрыс болуы үшін, сол әрекетке апаратын жолдың қандай болуы керектігін алдын ала айқындап алуымыз қажет.