Мұқағали поэзиясы
Түсінік хат
Қазақ әдебиетін жаңа белеске көтеріп, қазақ халқының көркемдік ойының озық үлгілерін тудырған қаламы жүйрік жазушы, заманы мен халқы туралы терең толғанған ақиық ақын, ойшыл философ, аудармашы, сазгер Мұқағали Мақатаевтың шығармалары — мектеп оқушыларын тәрбиелеуде қолданылатын баға жетпес қазына.
Мұқағали жырының өзегі:
«Адам үшін еңбегім,
Өмірден барлық тергенім.
Қалағаның қарап ал,
Мұрам сол, жастар, бергенім».
Ақын бүгін де жарқын бейнесімен, жалынды жырымен бірге жасасып келеді. Мұқағали — тек қазақ әдебиеті тарихындағы ғана емес, күллі қазақ халқының рухани өміріндегі үлкен де ерен құбылыс. Тамаша ақынның, кемеңгер ойшылдың, дарынды сазгердің өмірі мен қайраткерлігі тарихи тұрғыдан да, әдебиет тұрғысынан да аса қызықты.
Сондықтан элективті курстың басты бағыттарының бірі — жасөспірімдерді Мұқағали өмірі мен шығармашылығы арқылы тәрбиелеу, олардың Мұқағали мұрасын оқуға деген қызығушылығы мен белсенділігін арттыру және дамыту. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында қоғамның негізгі мақсаттарының бірі ретінде мектеп қабырғасында қабілеті айқындалған жастардың талабын дамыту қажеттігі атап көрсетілген.
Осы тұрғыдан алғанда, «Мұқағалитану» курсын жүргізу қазақ әдебиеті пәні бойынша білімін жалғастырғысы келетін оқушылар үшін ерекше маңызды. Еліміздің адамзат тарихындағы орны, әдет-ғұрпы, салт-санасы Мұқағали шығармаларынан кеңінен көрініс табады.
Бағдарлама негізі және оқу форматы
Құқықтық-әдістемелік негіз
Бағдарлама Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес және ҚР әдістемелік нұсқау хаттарына сүйене отырып әзірленді.
Ұзақтығы
Курс аптасына 1 рет өткізіледі, жалпы көлемі — 34 сағат.
Оқыту қағидасы
Материал қарапайымнан күрделіге қарай беріледі: оқушыға жақын ұғымдардан басталып, талдау мен зерттеуге ұласады.
Сабақ түрлері
- сынақ сабақ
- семинар сабақ
- конференция сабақ
- сайыс сабақ
- саяхат сабақ
- өзге интерактив форматтар
Оқушыларға тұрақты түрде бағыт-бағдар беріліп, өздігінен ізденіп жұмыс істеуі үшін қосымша әдебиеттер тізімі ұсынылады.
Курстың мақсаты мен міндеттері
1) Білімділік
Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығын терең меңгерту, ақын мұрасының әдеби-тарихи маңызын таныту.
2) Дамытушылық
- ақынның өскен ортасы мен шығармашылығы туралы терең білім беру;
- өлеңдерін мәнерлеп оқуға, жатқа айтуға баулу;
- әндерін үйрету, музыкалық-эстетикалық талғамын дамыту;
- өлең, поэма, аударма талдау машығын және сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
3) Тәрбиелік
- Мұқағали поэзиясының тереңдігін сезіндіру;
- адамгершілік және эстетикалық тәрбие беру;
- еңбекқорлыққа, саналылыққа тәрбиелеу;
- ақын мұрасын насихаттау.
Күтілетін нәтиже
«Мұқағалитану» элективті курсы бойынша оқушылар төмендегі білім мен дағдыларды меңгеруі тиіс:
Білім мазмұны
- Мұқағали өмірбаяны және өмір сүрген ортасы;
- туыстары мен отбасы туралы мәліметтер;
- әжесі Тиын туралы зерттеулер;
- ақын мұрасының рухани бастаулары;
- Мұқағали және батыс әдебиеті;
- Шекспир, Данте, Уитмен аудармалары.
Дағдылар
- өлеңдеріне әдеби талдау жасай білу;
- Абай мен Мұқағали шығармашылық байланысын түсіндіру;
- ақынның сазгерлік қырын тану және әндеріне назар аудару;
- мәнерлеп оқу, жатқа айту, пікірін мәдени түрде жеткізу.
Арнаулы курстың мазмұны (сабақтар тізбегі)
1-сабақ. Мұқағали — ақиық ақын
Шынайы поэзия өкілі, ғажайып ақындардың бірегейі Мұқағали туралы жалпы мәлімет беру.
2-сабақ. Мұқағалидың балалық шағы
Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылында дүниеге келуі. Балалық шағының соғыс жылдарымен тұспа-тұс келуі, он бір жасынан өлең жазуы. Әжесі Тиын тәрбиесінің ықпалымен талантты ақын, парасатты ой иесі болып қалыптасуы.
3-сабақ. Азаматтық, ақындық қалыптасу ортасы
Арнайы оқу орындарында жүйелі білім алмаса да, өздігінен ізденуі. Өлеңдерінің газет-журнал беттерінде жариялануы, азаматтық тұлғасының танылуы.
4-сабақ. Мұқағали лирикасы
Тұңғыш өлеңдерінің 1948 жылдары Нарынқол аудандық «Советтік шекара» газетінде жариялануы. 1954 жылы бір топ өлеңінің «Әдебиет және искусство» журналында, кейін «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көруі.
5-сабақ. Мұқағали поэзиясының тақырыптық кеңдігі
Аз ғұмыры ішінде бірнеше лирикалық жинақ пен дастан ұсынғаны. Туған жер, адам тағдыры, өмір мен өлім, ана мен бала, ақын мен ақындық, соғыс тақырыптарын ұлттық сипатпен өрнектеуі.
6-сабақ. Ағартушылық идеядағы өлеңдері
Қазақ өлеңін мазмұн мен пішін жағынан түрлендіруі. Қара өлең құдіретін дәріптеуі және өнер мен ғылым арқылы «көңіл көзін» ашуға үндеуі.
7-сабақ. Әділет, ар тазалығы
Ақындықтың өлшемі атақта емес, арда екенін берік ұстануы; шен-шекпенге, лауазым мен даңққа қызықпауы.
8-сабақ. Сөз өнерін бағалау
Сөз құдіретін терең түсінуге шақыруы. Абай салған соқпақты, әдеби дәстүр мен көркемдік тәсілдерді бағдар етуі. Өлең әлеміндегі өзіндік жолы мен бағыты.
9-сабақ. Саяси-әлеуметтік лирикасы
Жалған сезім мен жылтырақ сөзден қашуы, поэзияны «сырласу» биігіне көтеруі. «Өмірдастан» толғауында жесір жеңге образы арқылы тылдағы халық өмірін, адамдық-азаматтық күресті психологиялық шиеленіспен жеткізуі.
10-сабақ. Философиялық лирикасы
Нағыз ақынның ойшыл-философ болуы керектігі туралы ұстанымы. Әлемді ұғыну, заттың мәнін тану және адам жанына үңілу идеясын поэзияға арқау етуі.
11-сабақ. Еңбек тақырыбы
Еңбек туралы өлеңдерінің тәрбиелік мәнін ашу, оқушы санасына еңбек қадірін сіңіру.
12-сабақ. Өлеңдер әлемі: табиғат, достық, ана, Отан
Табиғат, достық, ана тақырыбындағы лирикасы мен Отан туралы туындыларын оқып, көркемдік-идеялық ерекшелігін танып-білу.
13-сабақ. Мұқағали поэмалары
«Аққулар ұйықтағанда» поэмасында ел наным-сенімін қастерлеуі; «Райымбек, Райымбек» поэмасында ел тарихын суреттеуі; «Жан азасы» поэмасында өмір туралы гимн тудыруы. Ақын тұлғасының биіктен танылуы.
14-сабақ. «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы
Ел наным-сенімін, сұлулық пен үндестік идеясын көркемдік деңгейде зерделеу.
15-сабақ. «Райымбек, Райымбек» поэмасы
Ел басына қатер төнгенде қолына ту ұстап, жауға қарсы аттанған Райымбек Хангелдіұлы ерлігін суреттеуі. Кейіпкер бейнесін сомдауда заман шындығынан алшақ кетпеуі.
16-сабақ. «Жан азасы» поэмасы
Өмірді сүюдің ғажайып үлгісін көрсетуі. Қазақтың қара өлең дәстүріне сүйенуі арқылы өмір туралы гимн жасау.
17-сабақ. «Мұқағали тағылымы — өмір ұстанымы» (шығарма)
Оқушылардың курстан алған ой-өрісін байқау: жазу стилі, көркемдік, ой еркіндігі, тілдік ерекшелік, терең пайым бағаланады.
18-сабақ. Мұқағали әндері
Сәні мен сазын бүгінге дейін жоғалтпаған әуезді әндердің туындыгері екені. Өлеңдеріндегі дыбыстық үйлесім, ішкі ұйқас, поэтикалық рух.
19-сабақ. «Есіңе мені алғайсың», «Бақытыңды жырлайды» (тыңдалым)
Қазіргі эстрада орындаушылары репертуарындағы Мұқағали әндерін тыңдап, көркем мәтін мен әуен байланысын талдау.
20-сабақ. Мұқағалидың прозалық шығармалары
Прозадағы қазақ тұрмысының реалистік бейнесі. Халық даналығы, тарих тағылымы, философиялық ой мен айшықты суреттеу.
21-сабақ. «Жыл құстары» повесі
Ең көлемді әрі ең күрделі туындыларының бірі ретінде қарастыру.
22-сабақ. «Марусяның тауы», «Әже әңгімесі»
Шағын прозадағы өмірлік тәжірибеден түйген ойлары, философиялық пайымдары. Өз әжесіне қатысты ой-толғаныстары.
23-сабақ. «Қош, махаббат» пьесасы
Алғашқы махаббат тақырыбы және сол махаббаттың сәтсіздікке ұшырауын көркемдік тұрғыдан пайымдау.
24-сабақ. Сыни еңбектері: «Рух және сезім»
О. Сүлейменов, М. Әлімбаев, Қ. Мырзалиев, Ж. Нәжімеденов, С. Мәуленов шығармаларына талдау жасай отырып, өнер мен поэзия туралы ой толғауы.
25-сабақ. Мұқағали аудармалары
Батыс әдебиеті мен мәдениетінің інжу-маржандарын қастер тұтып, қазақ оқырманына тәржімалау арқылы таныстыруы.
26-сабақ. У. Уитмен: «Шөп жапырақтары» аудармасы
Батыс классиктерін аудару тәжірибесімен танысу, көркемдік аударманың ерекшелігін пайымдау.
27-сабақ. Шекспирден аудармалары: сонеттер
«Сонеттер» аудармасымен танысу, образ бен ырғақ табиғатын салыстыру.
28-сабақ. Данте: «Құдіретті комедия» аудармасы
Дантенің «Құдіретті комедиясымен» танысу, аудармадағы мағыналық дәлдік пен стильдік шешімдерді талдау.
29-сабақ. Мұқағали және фольклор
Халық поэзиясынан үлгі алуы, Абай дәстүрін жалғастыруы және ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетті қатар меңгеруі.
30-сабақ. Мұқағали және Сергей Есенин
Мұқағали мен орыс классигі Сергей Есениннің тағдырлас қырлары, өмір сарынының үндестігі және өлең шумақтарының мағыналық жақындығы.
31-сабақ. Мұқағали және салауатты өмір
Өз заманының қаламы жүйрік ақыны, көсемсөз шебері ретінде қыры. Құсбегі, мерген болғаны туралы деректер арқылы тұлғалық болмысын ашу.
34-сабақ. «Мен таныған — Мұқағали» (ой-толғау)
Ақынның көпқырлылығы. Өмірден соққы жеп, өз ақындығының мәртебесін толық көре алмай кеткені туралы толғаныс. «Ғасыр ақыны» атанған Мұқағалидың еңбектерін қорытындылау.
Ескерту: бастапқы жоспардағы 32–33-сабақтар мазмұны мәтінде көрсетілмеген.