Қазақша рефераттар

Сөз мәдениеті орыс

Сөз мәдениеті және тілдік қарым-қатынас

Бұл материал «Аққыстау орта мектебі» ММ қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Есбосынова Жансая ұсынған сабақ мазмұны негізінде түзетіліп, редакцияланды. Негізгі назар — сөз мәдениетінің мәнін ашу және тілдік қарым-қатынастың жағдаят пен әлеуметтік ортаға тәуелді сипатын түсіндіру.

Сабақтың тақырыбы

Сөз мәдениеті және тілдік қарым-қатынас

Әдіс

Сын тұрғысынан ойлау

Сабақтың мақсаты

Сөз мәдениеті мен тілдік қарым-қатынас туралы жан-жақты мәлімет беру; тілдік жағдаяттың (контекстің) және сөйлеу сипатының ерекшеліктерін түсіндіру; әдептілікке байланысты «сен» және «сіз» ұғымдарының қолданылу төркінін айқындау.

Күтілетін нәтиже

  • 1

    Жаңа сабақ материалын толық меңгереді.

  • 2

    Тақырып мазмұнын түсініп, негізгі ұғымдарды ажыратады.

  • 3

    Тілдік қарым-қатынас ұғымын анықтап, оның рөлін сипаттайды.

  • 4

    Бір-біріне сұрақ қойып, ой қорытып, пікірін дәлелдеп айтуға және ұжымдасып жұмыс істеуге дағдыланады.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

  • • Сәлемдесу, кезекшімен қысқаша сұхбат.
  • • Үй тапсырмасын тексеру (5-жаттығу).

II. Қызығушылықты ояту (ой шақыру)

1) Тілдік қарым-қатынас деген не?

2) Адам көңіліне не әсер етеді?

3) Сөз қатынасының қандай түрлері болады?

Мақсаты: оқушылардың бастапқы түсінігін анықтау және талқылауға ынталандыру.

III. Ақпарат жинау

1) Ассоциация және топтық тапсырма

1-топ

Тілдік қарым-қатынастың әлеуметтік сипаты және жағдаяты

Не білеміз? Қандай мысал келтіреміз? Қай жерде қандай тіл қолайлы?

2-топ

Адамдар арасындағы тілдік қарым-қатынас

Қарым-қатынастың мақсаты, түрлері, әдеп нормалары туралы ой бөлісу.

3-топ

Сөз әдебіне қатысты «жастар ережесін» құрастыру

Құрдастармен де, үлкендермен де сөйлесу мәдениетін нақты қағидаларға айналдыру.

Әр оқушы ойын айтып, дәлел келтіреді; топ пікірін қорғайды.

2) Жаңа сабақты меңгерту: сөз мәдениеті ұғымы

Сөз мәдениеті (орыс тіліндегі «культура речи» ұғымымен байланысты) — әдеби тілдің ауызша түрлеріне тән нормаларды игеру, тілдік амал-тәсілдерді ойдың мақсатына сай орнымен қолдана білу, сөйлеуде мәдениеттілік пен әдептілік таныту.

Сөз мәдениеті қазіргі әдеби тілдің жұртшылық мойындаған, үлгі тұтқан нормаларын әр адамнан сақтауды талап етеді. Бұл талап сөйлеудің мазмұнына ғана емес, оның құрылысына, дәлдігіне, әдептілігіне де қатысты.

Жатпайтын құбылыстар

  • •Диалектизмдерді орынсыз қолдану.
  • •Қарапайым не дөрекі сөздерді араластыру.
  • •Варваризмдерді (шет тілдік элементтерді) ретсіз қолдану.
  • •Орынсыз көп сөйлеу, бір пікірді қайта-қайта қайталау.
  • •Өзіне-өзі сілтеме жасау, асқақтап сөйлеу.
  • •Шектен тыс дене қимылдарын араластыру.

Нұқсан келтіретін жайттар

  • •Кірме сөздерді орынсыз қолдана беру.
  • •Сіреспе құрылымдарды (қатып қалған үлгілерді) орынсыз көбейту.

Сөз мәдениеті ұғымы сөйлеу әдебі түсінігімен тығыз байланысты.

Теориялық негіздер мен дереккөздер

Сөз мәдениеті теориясының қалыптасуында лексикографияның, әсіресе нормативті түсіндірме сөздіктердің, сондай-ақ орфоэпиялық, орфографиялық, синонимдік және басқа да арнаулы сөздіктердің орны ерекше.

Қазақ тіліндегі сөз мәдениетінің дамуына ықпал еткен тұлғалар

Көркем сөз дәстүрі

Ауыз әдебиеті өкілдерінің мұрасы сөз қолданыс мәдениетін қалыптастыруға негіз болды.

Әдебиет алыптары

Абай, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов және басқа қаламгерлер шығармалары әдеби нормаларды орнықтырды.

Қазақ тіл білімінде сөз мәдениеті мәселелерін А. Байтұрсынұлы, М. Балақаев, Р. Сыздықова және басқа ғалымдар зерттеді.