Қазақша рефераттар

Біздің міндетіміз қоршаған ортаны ластанудан, бүлінуден қорғау

География пәні мұғалімі: Ахын Амалқан

Эпиграф: Адам табиғатты тұтынушы ғана емес, сонымен қатар бағындырушы. Біз бүгінде оған тәуелді ғана емеспіз, ол бізге де тәуелді.

— Ш. Айтматов

Сабақ тақырыбы

Қоршаған ортаның ластануы

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: қоршаған ортаның ластануы және қоғамның экологиялық мәселелері туралы білімді бекіту, тереңдету.
  • Дамытушылық: әртүрлі ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын дамыту, алған білімді нақты өмірлік жағдайда қолдануға үйрету.
  • Тәрбиелік: экологиялық мәселелерді шешуге бағытталған адамгершілік пен азаматтық ұстанымды, экологиялық мәдениетті қалыптастыру.

Сабақ міндеттері

Тақырып бойынша берілген проблемалық сұрақтарды талдату және негізделген шешім қабылдату.

Сабақ типі

Жаңа тақырыпты меңгерту

Сабақ түрі

Сұрақ-жауап, топтық жұмыс, тапсырма орындау

Әдіс-тәсіл

Ауызша түсіндіру, әңгімелеу

Пәнаралық байланыс

Жаратылыстану — Экология

Көрнекіліктер

Фотосуреттер Ұлағатты сөздер Тірек-сызбалар Қазақстанның физикалық картасы Карточкалар Тест

Сабақ барысы

  1. I. Ұйымдастыру

    Оқушылармен сәлемдесу, оқу құралдарын түгендеу, көңіл күйіне мән беру.

  2. II. Үй тапсырмасын сұрау

    Ауызша сұрау және карточкамен жұмыс арқылы білімді тексеру.

  3. III. Жаңа материалды игерту

    Проблемалық сұрақтар, түсіндіру, мысалдар арқылы талдау.

  4. IV. Бекіту

    Сұрақтар, мысалдар, сөзжұмбақ арқылы қорытындылау.

  5. V. Бағалау

    Сабаққа қатысу белсенділігі мен тапсырмаларды орындауына қарай бағалау.

  6. VI. Үйге тапсырма

    «Қоршаған ортаның ластануы» мәтінін оқу, тақырып соңындағы сұрақтарға жауап беру.

Үй тапсырмасын сұрау: жетекші сұрақтар

Сұрақтар

  1. Адамдардың шаруашылық әрекетінен табиғаттың өзгеруін неден байқауға болады?
  2. Үлкен қалалардың шоғырлануы табиғи ортаға қандай әсер етті?
  3. Жер шарындағы адам санының күрт көбеюі неге әкеліп соқты?
  4. Табиғи жүйенің түбегейлі өзгеруінен қандай проблемалар туындауы мүмкін?
  5. Ауа райының күрт жылынуының салдары қандай болуы ықтимал?

Карточкамен жұмыс

  • Карточка №1

    Қазіргі кезде адамдардың шаруашылық қызметі табиғат тепе-теңдігіне қалай әсер етіп отыр?

  • Карточка №2

    Орманға демалуға барғанда жаққан отты өшірмесе, табиғи ортаға қандай зиян келуі мүмкін?

  • Карточка №3

    Өнеркәсіп орындарының табиғатқа әкелетін залалы қандай?

  • Карточка №4

    Ертедегі адамдар табиғатты қалай пайдаланды?

  • Карточка №5

    Неліктен қала мен орманда ауаның құрамы біркелкі емес?

  • Карточка №6

    Ауа қандай жағдайлардан ластанады?

Жаңа материал: қоршаған ортаның ластануы

Проблемалық сұрақтар

  1. Егер адам табиғатты қорғамаса, қандай жағдай болуы мүмкін?
  2. Табиғатты қорғау үшін қандай нақты шаралар қолдану керек?

Ортақ қорытынды: тиімді шаралар

  • Өндіріс орындарында тазарту қондырғыларын кезең-кезеңімен орнату.
  • Зияны аз отын түрлерін қолдану.
  • Қалдықсыз немесе аз қалдықты технологияларға көшу.
  • Табиғи байлықты тиімді, ұқыпты пайдалану.
  • Флора мен фаунаның жойылып кетуінің алдын алатын жедел іс-шараларды ұйымдастыру.

Негізгі ұғым: «Қоршаған орта»

Қоршаған орта — адамдар, өсімдіктер және жануарлар дүниесі бірлесіп өмір сүретін орта. Оның құрамына гидросфера, атмосфера, литосфера, биосфера және жерге жақын ғарыш кеңістігі кіреді.

Адам табиғаттың бір бөлшегі болғандықтан, табиғаттан тыс өмір сүре алмайды. Ежелден бері адамзат тіршілікке қажетті игіліктің бәрін табиғат қазынасынан алып келеді. Алайда қажеттілікті өтеумен қатар, табиғи ортаның өзгеруіне де әсер етеді. Соның ең өзектілерінің бірі — қоршаған ортаның ластануы.

Ластану деген не?

Қоршаған ортаның ластануы — ауаның, жердің және судың табиғи таза қасиеттерінің қолайсыз өзгеріске ұшырауы. Мұндай өзгерістер адамдардың денсаулығына, өсімдіктердің өсуіне және жануарлардың тіршілігіне кері әсер етуі мүмкін.

Жер қойнауынан жыл сайын шамамен 100 млрд тонна тау жынысы қазылады. Соның 10%-ы ғана дайын өнімге айналып, қалған бөлігі өндірістік қалдық ретінде табиғатты ластайды.

Атмосфераның ластануы

  • Негізгі ластаушылар: автокөліктер, зауыт-фабрика түтіні, ауыл үйлерінің мұржалары, орман өрттері.
  • Жеңіл автокөлік 1 км жүрістің өзінде төрт адамнан тұратын отбасының бір жылдық оттегі қорына тең мөлшерде оттегін тұтынуы мүмкін.
  • Түтін мен газдар атмосферадағы су буларымен араласып, қышқылды жаңбыр түзеді. Ол егістікке, орманға және су жануарларына қауіп төндіріп, тіршілік иелерінің жойылуына әсер етуі ықтимал.

Термин

Қышқылды жауын-шашын — суда күкірт қостотығы мен азот қосылыстары ерігенде түзілетін, жер бетіне жаңбыр, тұман, қар немесе шаң арқылы түсетін қышқыл ортадағы жауын-шашын.

Сондай-ақ аэрозольдерді пайдалану кезінде атмосфераға хлорфторкөмірсутектер бөлінуі мүмкін, ал көлік жұмысының нәтижесінде көмірсутектер (бензин булары және т.б.) таралады.

Судың ластануы және тапшылығы

Қазіргі уақытта табиғи сулардың құрғауы мен ластану қаупі бар. Адамзат құрлықтағы өзендер мен көлдерге тікелей тәуелді, ал суды пайдалану көлемі үнемі артып келеді. Ең үлкен қауіп — су қорының сарқылуы.

Мысал: Арал теңізі

Орта Азия өзендерінің суын тиімсіз пайдалану Арал теңізінің тартылуына әкелді. Құрғаған теңіз түбіндегі тұздар желмен жүздеген шақырымға таралып, топырақтың тұздануын күшейтеді.

Теңіздер мен мұхиттар да ластанады: өнеркәсіп аудандарына жақын өзендер арқылы теңізге жыл сайын миллиондаған тонна химиялық қалдықтар құйылуы мүмкін. Сонымен қатар мұнай өндіру құралдарының бұзылуынан мұхитқа жыл сайын шамамен 5 млн т мұнай төгіледі. Мұнайдың бір бөлігі буланып, бактериялар арқылы ыдырағанымен, оған дейін көптеген су жануарлары мен теңіз құстарына зиян келтіреді.

Топырақтың тозуы және ластануы

Топырақ — шектен тыс пайдаланудан және ластанудан ең көп зардап шегетін ресурстардың бірі. Құнарлы топырақ аумағының азаюының негізгі себептерінің бірі — ауыл шаруашылығының жеткілікті деңгейде жетілмеуі.

  • Сулы эрозия: жауын-шашын мен өзен сулары топырақтың құнарлы қабатын шайып әкетеді.
  • Жел эрозиясы: жел әсерінен құнарлы қабат ұшады.
  • Шамадан тыс суару: әсіресе ыстық климатта топырақтың тұздануын тудырады.

Ерекше қауіп

Топыраққа радиоактивті ластану да аса қауіпті. Ұзақ өмір сүретін радиоактивті элементтер экожүйеде жүздеген жыл сақталуы мүмкін. Олар өсімдіктер мен жануарлардың ағзасында жиналып, түрлі аурулардың пайда болуына әсер етеді.

Тәрбиелік ой

Ақындар мен ғұлама жазушылар табиғатты анаға теңеген. Ананы қалай құрметтеп, сүйсең, табиғатты да солай аялау керек. Табиғатты қорғау — Отанды қорғаумен тең.

Бекіту: қорытынды сұрақтар

Сұрақтар

  1. Қоршаған орта дегеніміз не?
  2. Суды және ауаны не ластайды?
  3. Топырақтың ластануы неге әкеліп соғады?
  4. Мысал келтіріңдер.

Сөзжұмбақ

Сұрақтар

  1. Қоршаған орта туралы ғылым
  2. Жердің су қабаты
  3. Атмосфераны негізгі ластаушы көздер
  4. Семей полигонында қандай сынақтар жүргізілді?
  5. Жердің ауа қабаты
  6. Зауыттардан, автокөліктерден шығатын зиянды зат

Жауаптар

Экология Гидросфера Көліктер Ядролық Атмосфера Түтін

Қорытынды

Негізгі ой

Адам — табиғаттың перзенті, ал табиғат — біздің өмір сүретін ортамыз. Онсыз өмір сүру мүмкін емес. Сондықтан әрбір адам өзі өмір сүретін ортаны қорғауға және аялауға міндетті. Өкінішке қарай, қоршаған ортаға немқұрайлы қарап, ластануға жол беретін жағдайлар әлі де кездеседі. Біздің міндетіміз — табиғатты ластанудан және бүлінуден қорғау.

Ойлануға шақыру

Бүгінгі тақырып бойынша қандай сұрақтарың бар? Қандай нақты әрекеттен бастауға болады?

Сабақ аяқталды.