Екінші кісі
Сабақтың тақырыбы
Сүйкімі дүниенің — сұлулықта
Сабақтың мақсаты
Адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетінің дүниедегі ең сұлу мәнге ие екенін түсіндіру; сол арқылы оқушылардың жан дүниесінің сұлу болуына ықпал ету. Яғни оқушылар бойында эстетикалық тәрбиені қалыптастыру.
Сабақтың барысы
Құрметті балалар! Бүгінгі сабағымызды Абайдың мына тамаша өлең жолдарымен бастайық:
Жүректен қозғайын,
Әдептен озбайын.
Өзі де білмей ме,
Көп сөйлеп созбайын.
Тереңдеп қарайсың,
Телміріп тұрмайсың.
Бейхабар жүргенсіп,
Бек қатты сынайсың.
Кең маңдай, қолаң шаш,
Я бір кез, я бір құлаш.
Ақ тамақ, қызыл жүз,
Қарағым, бетіңді аш.
Абай сұлудың сыртқы келбетін осылайша жыр әуезіне қосады. Шынында да көз алдыңа тамсандырған ару елестейді.
Алайда адамның қылығы, мінез-құлқы мен іс-әрекеті әрі этикалық, әрі эстетикалық мәнге ие. Сондықтан оларды бір жағынан әдемі не сұрықсыз деп, екінші жағынан жақсы не жаман деп бағалауымыз мүмкін.
Сұлулық пен адамгершілік жеке адам санасында да, қоғамдық санада да ежелден біртұтас ұғым ретінде ұғынылып келеді. Дегенмен адамның айнала дүниеге қатынасында табиғи эстетикалық сезімнің өзіндік айқын сипаттары бар.
Сұлулық деген не?
Сұлулық — адам жанын марқайтып, көзін қуантатын, таңдандыратын, тәнті ететін, сүйіндіретін көрініс, қимыл-әрекет, пішін немесе ой-қиялдың жемісі.
Солардың ішіндегі ең кереметі — қоғам мен табиғаттың ерекше перзенті адам және оның сұлулығы. Адам сырт бейнесі сұлу болып тууы мүмкін, ал ішкі жан сұлулығы мінез-құлқы, қылығы, ісі және өзгелермен қарым-қатынасы арқылы қалыптасады.
Әдетте біз қыздың не жігіттің көркемдігін айтқанда бой сымбатына, дауыс әуезіне, жүздің балғындығына, қалың шаштың толқындай төгілуіне қарап баға береміз. Бұл — сыртқы сұлулық.
Ал адамдағы басты сұлулық — ішкі жан дүниесі, мінезі, орныққан әдептілігі. Абайдың ойы да осы арнамен ұштасады:
Шу дегенде көрінер сұлу артық,
Әйел жақсы болмайды көркіменен,
Мінезіне көз жетпей, баға берме.
Нағыз сұлулық — сыртқы сұлулық пен ішкі рухани сұлулық бір-біріне үйлескен кезде танылады.
Халық даналығы: мақал-мәтелдер
-
Сұлу — сұлу емес, сүйген сұлу.
-
Сөзі райлының — жүзі шырайлы.
-
Жаманның сөзі — түйеден түскендей.
-
Жылтырағанның бәрі — алтын емес.
-
Адамның жылтыраған сыртына емес, сұлу ішіне қызық.
Көрініс: әдеп пен әсемдік
Көшеде бір бейтаныс адам келе жатады. Оған қарсы тағы бір адам кездесіп, сұрайды:
Екінші адам: Айтып жіберіңізші, Абылай хан көшесіне қалай баруға болады?
Бірінші адам (тоқтап, күлімсіреп): Е, ол жақын. Осы бетіңізбен тура жүріп, оңға бұрылыңыз.
Екінші адам: Сізге көп рақмет!
Бірінші адам (тағы күлімсіреп): Оу, оның не қиындығы бар!
Сұрақ
Осы сәттен нені байқадыңдар? Адамның жылы қарауы, сыпайы үні, жымиысы қандай әсер қалдырды?
Бұл көріністе маңызды жайт бар: қасыңыздан өтіп бара жатқан адам тоқтап, назар аударып, сұрақты жылы қабылдады. Күлімсіреп жауап бергені екінші адамға да жылылық сыйлап, оның жақсы адам екенін сездірді.
Демек, ізгі қасиет пен әдептілік адамның болмысын көркемдейді. Мұнда эстетикалық көркемдік пен этикалық көркемдік өзара астасып тұр.
Әдептілік — адам мұраты
Әдептілік адам баласының асыл мұраты ретінде шығыс поэзиясында кең жырланады. Мысалы, әлемге әйгілі «Ләйлі — Мәжнүн» дастанында кіршіксіз махаббат әдептілік пен көркемдіктің біте қайнасқан бірлігі ретінде әсерлі бейнеленген.
Шындығында, әдептілікті әсемдіктен бөліп қарауға болмайды. Өкінішке қарай, бүгінгі таңда отбасы мен мектепте эстетикалық және этикалық тәрбиеге жеткілікті мән берілмеген тұстарда бұл мәселе анық байқалады.
Киім мәдениеті: талғам мен ұқыптылық
Адамның киім киюі — үлкен тәрбие. Кейде сұлулықты тек сәнді, қымбат киіммен ғана өлшейтіндей боламыз. Ал шын мәнінде киім, шаш үлгісі, жинақылық, түстердің үйлесімі адамның дара келбетін қалыптастырады.
Кейбір қыздар мен ұлдар осыны ескермегендіктен жұрт көзіне оғаш көрініп, тіпті күлкіге де қалуы мүмкін. Әсіре сәнқойлық пен әсіре бояну, сондай-ақ ұқыпсыздық та көркемдік тәрбиедегі кемшіліктердің белгісі:
-
Олпы-солпы, үйлесімсіз киіну
-
Шаш пен сақалды ретсіз қалдыру
-
Тырнақты уақытында алмай, тазалық сақтамау
-
Аяқ киімді күтпеу, бауын салақ байлау
-
Сыртқы көрініс арқылы өзгеге құрмет пен өзін-өзі бағалаудың көрінетінін елемеу
Ұлылар сөзі: музыка және рухани тәрбие
Музыкалық әуендер жақсы мінез-құлық машықтарын, адамның қоғамдық мұраттарын қалыптастыруда елеулі рөл атқарады. Музыка мен ән адамда эстетикалық сезімдерді туғызу арқылы кісінің өзін-өзі тәрбиелеуіне, бойдағы нашар қасиеттерден арылуына ықпал етеді.
Домбыра — қазақтың қасиетті дүниесі. Оны тарта алмасаң да, қадірлей біл. Себебі баланың бойына халықтың рухани байлығын сіңіру домбырадан басталады. Домбыраның сырлы сазына қанықпаған бала уызына жарымаған көтерем қозыдай болады. Домбыраны қастерлей білмеген қазақтың баласы туған халқының жанын білмейді. Ал халықтың жанын түсінбеу — тамыры шабылған ағашпен тең: ондай ағаш жапырақ жайып сая да болмайды, жеміс те бермейді.
Ұлылардың өсиеті бір ойға келтіреді: музыкалық әуен адам бойындағы ізгі қасиеттердің қалыптасуына терең әсер етеді. Ендеше, сыныптастарымыздың орындауында Құрманғазы атамыздың «Көңіл ашар» күйін тыңдайық.
Қорытынды
Сұлулық — тек сыртқы келбет емес. Нағыз сұлулық адамның әдептілігінен, мінезінен, іс-әрекетінен, өзгені сыйлай білуінен көрінеді. Сыртқы сұлулық ішкі рухани сұлулықпен үйлескенде ғана адам болмысы шын мәнінде көркем болады.