Қазақша рефераттар

Пайғамбарларға сену

Сабақтың мазмұны және форматы

Тақырып

Ислам дінінің пайда болуы және оның әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері.

Мақсат

  • А) Исламға дейінгі Араб түбегіндегі наным-сенім ахуалын, Исламдағы сенім негіздерін, бес парыздың міндеттелуі мен ерекшеліктерін және бүгінгі таралу деңгейін түсіндіру.
  • Ә) Оқушылардың бойында гуманистік дүниетаным, рухани-адамгершілік құндылықтар және жеке сенім жүйесін қалыптастыруға ықпал ету.

Формат және ресурстар

  • Түрі: дөңгелек үстел.
  • Көрнекілік: дүниежүзінің саяси картасы, бейнематериалдар, слайдтар, діни оқулықтар, сұрақтар.
  • Қонақтар: ауыл имамы Әбуғали Жорабеков, Қажы Шайзада Досанов.

Исламға дейінгі Араб түбегі: қоғам, шаруашылық және нанымдар

Ислам діні Арабияның жергілікті халқы — арабтар арасында қалыптасты. Семиттік халықтардан тарайтын арабтардың тарихы Ибраһим пайғамбарға дейін жалғасады. Дәстүрлі түсінік бойынша, еврейлер мен арабтар Ибраһим пайғамбардан тарайды: Исқақ пен Исмайыл атты ағайындылардан екі тармақ өсіп-өнген.

Көшпелі бәдәуи арабтар Араб түбегінде ғана емес, көршілес Месопотамия, Сирия және Палестина аймақтарында да мекендеді. Йемен, Мекке, Ясриб сияқты Оңтүстік Арабия қалалары сауда жолдарының бойында орналасқандықтан, бұл өңірлерде сауда-саттық жақсы дамыды.

Наным-сенім көріністері

  • Көпшілік, әсіресе көшпелілер, пұтқа табынушылықты ұстанды.
  • Ежелгі семит дәстүрлері бойынша Айға, Күнге, табиғи күштерге және әруақтарға табыну кең тарады.
  • Оңтүстікте заттар мен тастарға табынуға негізделген фетишизм көрініс берді.

Қоғамдық құрылым және тіршілік

  • Тайпалық-рулық құрылым үстем болды, әр ру өз тәртібі мен дәстүріне бағынды.
  • Шөлді аймақта мал шаруашылығы негізгі кәсіптердің бірі еді.
  • Қонақжайлылық, намысшылдық сияқты игі қасиеттер де қоғамда орын алды.

Рухани-мәдени ахуал

Зерттеушілер Исламға дейінгі кезеңде адамгершілік құндылықтардың әлсірегенін, әлсізді қанау, жарлы-жақыбайды қорлау сияқты көріністердің болғанын атап өтеді. Нәпсіқұмарлық, зинақорлық, маскүнемдік, ұрлық, зорлық, өтірік-өсек кең тарағаны айтылады. Ең ауыр дәстүрлердің бірі — қыз баланы тірідей көму сияқты қатыгез әдеттің кездесуі.

Сонымен бірге бұл дәуірде шешендік өнер биік бағаланып, ақындар елдің зиялысы саналды. Ибраһим пайғамбардан қалған таза бірқұдайшылыққа ұмтылған ханифтер де болған.

Исламның пайда болуы және тарихи контекст

Ислам — VII ғасырда, шамамен 609–632 жылдар аралығында, шығыс пен батыс мәдениеттері тоғысқан Араб түбегінде пайда болған әлемдік діндердің ең жасы. Таралу ауқымы бойынша ол әлемде алдыңғы қатарда.

Бұл кезеңде Араб түбегіндегі діни ахуал күрделі еді: иудейлік пен христиандық өз ықпалын сақтады. Христиандықтың несториандық бағыты Сирия, Палестина, Месопотамияға таралды. Арабия маңында Византия, Мысыр, Ақсум сияқты христиан мемлекеттері орнықты. Оңтүстікте Ираннан келген зороастризм әсері де байқалды. Сонымен қатар көпқұдайшылдық пен пұтқа табынушылық кең тараған болатын.

Нәтиже: бірлік идеясы

Осындай көпқабатты ортада пайда болған Ислам араб қоғамын ортақ идеяға ұйыстыруға, біртұтас саяси құрылым — халифаттың орнығуына, әрі әлемде мұсылман үмбеті деп аталатын жаңа қауымның қалыптасуына ықпал еткен маңызды факторға айналды.

Исламның негізгі ұстанымдары: Құран, сүннет және пайғамбарлық

«Ислам» сөзі араб тілінде «бейбітшілік», «бағыну», «мойынсұну» мағыналарын білдіреді. Жаратушыны жалғыз, дара деп тануына байланысты Ислам — монотеистік дін.

Исламның негізгі қайнар көздері — Құран және Мұхаммед пайғамбардың өнеге етіп қалдырған іс-амалдары — сүннет. Дәстүрлі деректер бойынша, Мұхаммед пайғамбарға (с.а.с.) пайғамбарлық 40 жасында, 610 жылы Рамазан айында Хира тауында Жәбірейіл періште арқылы келген. Періштенің жеткізген хабарлары уахи деп аталады.

Мұсылман сенімінде адам — Құдайдың құлы. Ең алғашқы пайғамбар — Адам (а.с.), ең соңғы пайғамбар — Мұхаммед (с.а.с.). Екеуінің арасындағы барлық пайғамбарларға иман келтіру талап етіледі. Адам ата мен Хауа ананың жерге түсуі туралы хикая Исламда «адам баласы тумысынан күнәһар» деген тұжырымға тірелмейді; адамның ең үлкен жауы — шайтан мен нәпсі деп түсіндіріледі.

Жалпыадамзаттық үндеу

Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) алдыңғы пайғамбарлар секілді белгілі бір қауымға ғана емес, күллі адамзатқа жіберілген елші ретінде сипатталады.

Шариғат және бес парыз

Ислам қоғамның түзелуін жеке адамның түзелуімен байланыстырады. Осы мақсатта жеке адамның міндеттері бекітіліп, ол жүйе шариғат деп аталады (араб тілінде «тура жол» мағынасын береді).

Шариғат қамтитын негізгі бағыттар

  • Сенім (ақида)
  • Амал (құлшылық және күнделікті діни тәжірибе)
  • Тәрбие (мінез-құлық, рухани қалыптасу)
  • Құқықтық істер (қоғамдық қатынастарды реттеу)

Исламның бес парызы

  1. Куәлік сөзін айту (шәһәда)
  2. Намаз оқу
  3. Ораза ұстау
  4. Зекет беру
  5. Қажылыққа бару

Қағба: қасиетті мекен және қажылықтағы орны

Қағба — Ислам дініндегі қасиетті мекендердің бірі. Дүние жүзіндегі мешіттердің михрабтары осы бағытқа — Қағбаға қарай бағдарланады. Қағба шамамен 15 метрлік биіктіктегі куб пішінді құрылыс ретінде сипатталады және «кисуа» деп аталатын қара матамен жабылады. Кисуаның жиектеріне алтын жіппен Құран аяттары өрнектеледі.

Мұсылман әлеміндегі орны

  • Қағба мұсылман әлемінің рухани орталығы ретінде қабылданады.
  • Қабырғалары Құран сөздерімен әшекейленгені айтылады.

Қара тас туралы

Қағбаның шығыс бұрышында күмістелген тағанмен бекітілген әйгілі Қара тас орналасқан (әл-хажарул-әсуәд). Дәстүрлі мәліметтерде оның алғашында ақ болғаны, уақыт өте қарайғаны айтылады. Қажылық рәсімдерінде мүмкіндік болса Қара тасты сүю, мүмкіндік болмаған жағдайда қол тигізіп ишара жасау жеткілікті саналады.

Иманның алты шарты

Исламда бес парыздан бөлек иманның алты шарты белгіленген. Әр мұсылманнан осы негіздерге тұтас сену талап етіледі.

Негізгі тізім

  1. Аллаға сену
  2. Періштелерге сену
  3. Кітаптарға сену
  4. Пайғамбарларға сену
  5. Ақырет күніне сену
  6. Тағдырға, жақсылық пен жамандықтың Алладан екеніне сену

1) Аллаға сену

Ислам бойынша Жаратушы жалғыз. Мұсылмандар әлемдегі барлық жаратылыстың кездейсоқ емес екенін, адамды да, табиғатты да, ғаламды да құдіретті Жаратушы жаратқанын мойындайды. Көпқұдайшылдық әлем жүйесін реттемейді, керісінше бұзады деп есептеледі.

2) Періштелерге сену

Періштелердің нақты саны беймәлім делінеді. Дегенмен төрт үлкен періште кең танылады: Жәбірейіл (аян жеткізуші), Микәйіл (табиғат құбылыстары мен өсімдіктер әлеміне қатысты міндеттер), Исрафил (қиямет және қайта тірілуге қатысты қызмет), Әзірейіл (жан алушы).

Ислами деректерде періштелердің нұрдан жаратылғаны, тек құлшылық ететіні, жынысы жоқ екені, шаршамайтыны, ішіп-жемейтіні және күнә істемейтіні айтылады.

3) Кітаптарға сену

Тура жолды үйрету үшін пайғамбарларға қасиетті мәтіндер түсірілгені айтылады. Мұсылмандар Құраннан бұрын түскен кітаптарға да сенуді міндет деп біледі. Әлемдік діндердің қасиетті кітаптары ретінде Тәурат, Зәбур, Інжіл және Құран аталады. Дәстүрлі түсінікте бұрынғы кітаптардың бастапқы мазмұны уақыт өте өзгеріске ұшыраған деп қарастырылады.

Құранда бұл сенімге үндейтін мағынадағы аяттар келтіріледі (Бақара сүресі, 4-аят мазмұны).

4) Пайғамбарларға сену

Иман негіздерінің бірі — Алла жіберген барлық пайғамбарларға сену. «Пайғамбар» сөзі «хабаршы» деген мағына береді; Құранда олар «расул» (елші) және «нәби» (хабаршы) деп те аталады. Сенім бойынша, ешкім өз талпынысымен пайғамбар бола алмайды — бұл таңдауды Жаратушы жасайды.

Пайғамбарлардың ортақ міндеті — адамдарды Алланың бірлігіне, құлшылыққа, ақырет күніне, қайта тірілу мен есепке, сондай-ақ жұмақ пен тозақтың ақиқат екеніне сенуге шақыру.

5) Ақырет күніне сену

Өлгеннен кейін қайта тірілу және мәңгілік өмірдің бар екені — Исламдағы негізгі сенімдердің бірі. Құранда бұл тақырып кең қамтылады. Мұсылмандар о дүниенің бар екеніне, адамдардың істеген ісіне қарай есеп беретін күні болатынына, сауапты ісі басымдардың жаннатқа, күнәсі басымдардың тозаққа баратынына сенеді.

Ақыретке сенім құлшылықтың, күнәдан сақтанудың, қоғам игілігі үшін қызмет етудің ішкі мәнін күшейтеді. Құранда Алланың өлілерді қайта тірілтуге толық құдіреті жететіні туралы мағынадағы аяттар бар (Ахқаф сүресі, 33-аят мазмұны).

6) Тағдырға сену

Тағдыр — араб тіліндегі «қадар» сөзінен шығып, «өлшеу», «белгілеу», «бір нәрсені белгілі өлшеммен жарату» дегенді білдіреді. Діни терминологияда ол әлем жаратылғалы бері болатын құбылыстардың мезгілі, орны, сипаты мен тәртібін Алланың әуелгі ілімімен белгілеуі ретінде түсіндіріледі. Тағдыр — әлемді белгілі жүйе мен тәртіппен басқаратын иләһи заңдылық.

Мұсылман дүниетанымында жақсылық пен жамандықтың Алладан екеніне сену өмірде сабыр сақтауға, үмітсіздікке берілмеуге, түңілмеуге, өз-өзін жұбатуға және болашаққа қатысты шамадан тыс уайымға жол бермеуге көмектеседі деп қарастырылады.

Қорытынды: сұрақ-жауап және ашық пікір алмасу

Шара соңында көрермен ретінде қатысқан сынып оқушылары шақырылған қонақтарға өздерін қызықтырған сұрақтарын қойып, мазмұнды жауаптар алды. Бұл бөлім тақырыпты нақтылап, негізгі ұғымдарды тереңірек түсінуге және өмірлік құндылықтар тұрғысынан ой қорытуға мүмкіндік берді.