Бейімбет Майлин кім
Сабақтың форматы мен тақырыбы
Бұл — жаңа түсінік қалыптастыру сабағы. Тақырып: Б. Майлин — «Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры».
Білімділік мақсаты
Бейімбет Майлиннің өмір жолымен және шығармашылығымен таныстыру; әңгіменің мазмұнын тарихи контекспен байланыстыра отырып жеңіл, түсінікті түрде меңгерту.
Тәрбиелік мақсаты
1930-жылдардағы Қазақстандағы тарихи өзгерістерге баға беру арқылы адамдар арасындағы күншілдік, көре алмаушылық, алакөздік сияқты қасиеттерді әшкерелеу.
Дамытушылық мақсаты
Қазақстан тарихымен байланыстыра отырып оқушылардың дүниетанымын кеңейту, талдау дағдыларын дамыту.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру және қызығушылықты ояту
Сұрақтар:
- Бейімбет Майлин кім?
- Ол туралы не білеміз?
Бейімбет Майлин — әдебиеттегі қырлары
2) Мағынаны тану: тірек деректер
Оқушыларға деректерді жүйелеуге көмектесетін тірек сөздер мен даталар ұсынылады.
Интервью-форматтағы жаңа дерек
Бейімбет Майлин — қазақ әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Алғаш ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Арғынбай қажының медресесінде екі жыл білім алды. 1913 жылы Троицкідегі Уазифа мектебінде, Қостанайдағы орысша-қазақша мектепте және Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыды.
Ақындық жолы 1912 жылы жазылған «Мұсылмандық белгісі» өлеңінен басталады. «Ғалия» медресесінде оқып жүргенде Уфада шыққан «Садақ» қолжазба журналына белсене қатысып, алғашқы «Шұғаның белгісі» әңгімесін жариялады.
Жазушының әдебиетке келуіне әжесі Бойдас ықпал еткен. Өлеңдері «Айқап» журналында және өзге басылымдарда жарық көрді. 1916–1921 жылдары ауылда ұстаздық етті.
Кейін Орынборда шыққан «Еңбекші қазақ» газетінде, Қостанайдағы «Ауыл» газетінде қызмет атқарды, «Қазақ әдебиеті» газетінде редактор болды. Көркем әңгімелер, поэмалар, романдар жазды.
1937 жылы «халық жауы» деген жаламен тұтқындалып, 1938 жылғы 25 ақпанда атылды.
Түсініктеме күнделігі: шығармашылық контекст
Қазақ әдебиетінде әңгіме жанрын дамытып, жаңа деңгейге көтерген жазушылардың алдыңғы легі Б. Майлин шығармашылығымен тығыз байланысты. Оның әңгімелерінің негізгі тақырыбы — ауыл өмірі.
ХХ ғасыр басындағы аласапыран кезең (маусым жарлығы, патшалық биліктің құлауы, кеңестік жүйенің орнауы, ақ пен қызыл тартысы, байларды тәркілеу, колхоздастыру мен ұжымдастыру және т.б.) қазақ қоғамының түсінігі мен қабылдауында қандай қайшылықтар тудырғанын жазушы нақты көркем детальдар арқылы бейнелейді.
Әңгімелерінде ауыл кедейінің жаңа заманға бейімделуі, қоғамдағы өзгерістердің түрлі қыры, адамдар арасындағы қақтығыс пен психологиялық шиеленіс айтылады. Майлин прозасын тұтастай қарастырғанда, сол дәуірдегі қазақ кедейінің жан-жақты әлеуметтік-психологиялық бейнесі ашылады.
Мәтінмен жұмыс: тыңдау және талқылау
Тыңдалым:
Әңгіме мазмұнын электронды оқулықтан тыңдату (6-сынып, Әдебиет; «Атамұра» баспасы, 2006 негізіндегі электронды нұсқа).
Тыңдалымнан кейін:
Оқиға желісін тарихи кезеңмен байланыстыра сипаттама беру, түсініксіз тұстарын қысқаша түсіндіру.
Оқулықпен жұмыс:
98–99-беттердегі Дайрабайдың сөзін оқушыларға бөліп оқыту: «Уа, жолдас, мен өзім кедеймін...» деген жерден «Енді не қылмақ керек?...» деген жерге дейін.
Түсіндірме сөздік: мәтіндегі кірме және тарихи сөздер
Колхоз
Кеңестік шаруашылық үлгісі.
Бөкебай
Пухтан жасалған шарф немесе шәлі.
Артель
Ұйым, ұжым түріндегі бірлестік.
Устав
Жарғы.
Коммуна
Ортақ меншікке негізделген қауымдастық.
Кәлауния
Колония (аймақ, қоныс) мағынасындағы қолданыс.
Комунес
Коммунист (тарихи қолданыс).
Заготопка
Заготовка — дайындау.
Кәнтрак
Контракт — келісімшарт.
Срошный
Срочно — жедел, шұғыл.
Партия комитеті, комсомол
Тарихи-әлеуметтік ұғымдар.
Толғаныс: шығармаға әдеби талдау
Негізгі мәліметтер
- Автор
- Бейімбет Майлин
- Тақырып
- Елдегі ұжымдастыру науқаны, өмір шындығы.
- Жанр
- Шағын көлемді эпикалық жанр — әңгіме.
Негізгі идея
Ұжымдастыру кезеңіндегі қоғам өзгерісін толық түсінбеген ауыл адамдарының науқаншылдығы, екіге жарылуы, ел ішіндегі күндестік пен ескі психологиялық тартыстың күшеюі, сондай-ақ әйел теңдігі мәселесінің көрініс табуы.
Кейіпкерлер жүйесі
Жағымды кейіпкерлер
- Дайрабай — белсенді батырақ, коммунист.
- Күлзайра — басқарма бастығы.
- Ырысты — мәжіліс төрағасы.
- Әбіш — мәжіліс хатшысы.
- Өкіл адам.
- Айсары.
- Сәдуақас.
Жағымсыз кейіпкерлер
- Жасыбай.
- Сейіт — жалған белсенді.
- Есмұқамбет.
- Күсебай — айдап салушы.
Үй тапсырмасы
- Дайрабайға мінездеме беру.
- Оқулықтағы 106-беттегі сұрақтар мен тапсырмаларды орындау.